در آستانه ایام سوگواری صدیقه کبری(س)، رادیو اینترنتی پاسخ در نشستی پژوهشی با حضور دکتر ریحانه حقانی، ابعاد بنیادین عفاف، حجاب و نظام حریم‌مداری جنسیتی را از عصر بعثت تا سیره عملی حضرت زهرا (س) واکاوی کرده است؛ در ادامه این گفت‌وگو تقدیم نگاه شما می‌گردد.
بسم‌الله‌الرحمن‌الرحیم، یکی از مهم‌ترین رویدادهای فرهنگی پس از ظهور اسلام، وقوع تغییرات چشمگیر در زمینه عفاف، حجاب و حریم جنسیتی بود که توسط پیامبر گرامی اسلام (صلی‌الله‌علیه‌وآله) بنیان‌گذاری شد. برای اینکه بتوانم رویکرد حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) را تبیین کنم، لازم است پیش از آن مقدمه‌ای را درباره زحماتی که پیامبر گرامی اسلام در این راستا کشیدند، بیان کنم.
پیامبر گرامی اسلام تلاش بسیاری انجام دادند تا از طریق ترویج سبک زندگی عفیفانه و ایجاد یک بستر اقناعی، فرهنگ حریم‌مداری جنسیتی را نهادینه کنند. ضوابط حریم‌مدارانه، سنت حجاب و ابعاد حریم جنسیتی، در کنار ارزش ذاتی زن و امضای نقش‌های اجتماعی بانوان، از جمله تحولات فرهنگی زمانه پیامبر گرامی اسلام بود.
اما حریم چه چیزی بود که مراد حضرت بود؟ خود حریم و حریم جنسیتی که مد نظر ایشان بود، اگر از جهت لغوی بررسی شود، عبارت است از محیط پیرامونی یا محدوده‌ای از انتفاع که برای غیرمالک ممنوع شده است؛ به این معنا که اجازه تماس یا تصرف برای دیگران وجود ندارد و تعاریف مشابهی که از نظر لغوی برای آن ذکر کرده‌اند. بنابراین، وقتی می‌گوییم «حریم جنسیتی»، یعنی محدودیت‌هایی در قالب ارزش‌ها و رفتارها تبیین می‌شد که برخی از آن‌ها جنبه رسمی و وجودی دارند برخی از این حدود جنبه کراهت دارد و برخی جنبه استحباب، و لازم است اقداماتی در این زمینه صورت گیرد.
وقتی می‌گوییم «حریم جنسیتی»، همان‌طور که مستحضرید، جایگاه زن پیش از اسلام و در عصر جاهلی، جایگاه متعالی نبود و نگاه شایسته‌ای به ابعاد وجودی زن نمی‌شد؛ هرچند حد و مرزهایی نیز داشتند. پیامبر گرامی اسلام وقتی وارد جامعه شدند، با توجه به رسالت خطیر خود، گفتمان‌های متعددی را ایجاد کردند:
نخستین گفتمانی که مطرح فرمودند، بحث پاکدامنی و توصیه به حفظ عفاف بود. روایات متعددی داریم که بر حساسیت پیامبر گرامی اسلام (صلی‌الله‌علیه‌وآله) نسبت به عفت و حیا دلالت دارد؛ همچنین استانداردهای جنسیتی را که حضرت برقرار کردند و نکات متعددی که در پیمان‌ها و ارتباطات مطرح نمودند.
دومین کاری که انجام دادند، بنیان‌گذاری حجاب، عفاف و مفاهیم وابسته به آن در عصر بعثت بود. ایشان تمایز آشکاری در نوع پوشش، رفتار و روابط اجتماعی ایجاد کردند. پیرو آن، با نزول آیات مبارک سوره احزاب و نور، فرآیندی در بحث پوشش و عفاف تعریف شد و حریمی برای همسران پیامبر و بانوان آن عصر و زمان در نظر گرفته شد.
از سوی دیگر، هویت‌بخشی به زنان مؤمنه در حدود سال پنجم هجرت و با نزول آیه ۵۹ سوره احزاب اتفاق افتاد که طی آن، هویت‌سازی و هویت اجتماعی برای زنان مؤمنه شکل گرفت. در آن آیه مبارکه، بحث «جلباب» مطرح می‌شود. جلباب، از نظر تعاریف لغوی و اصطلاحی، پوششی بزرگ‌تر از «خمار» (روسری) و کوچک‌تر از «ردا»ست؛ یعنی حجابی که پوشش کاملی برای بدن زن به شمار می‌رود.
پس از نزول آیه ۵۹ سوره احزاب و این هویت‌بخشی، در حدود سال هشتم هجری با نزول سوره نور، بعد دیگری از عفاف و حجاب توسط پیامبر مطرح شد که همان موضوع «غضّ بصر» (چشم‌پوشی) است. به این معنا که حضرت با توجه به آیات نازل‌شده، تبیین کردند که مردان و زنان باید در ارتباطات و تعاملات خود چگونه رفتار کنند، چگونه چشم‌پوشی نمایند و ارتباطات گفتاری و رفتاری خود را چگونه تنظیم کنند تا حریم‌مداری در بعد پوشش، زینت‌ها و ابعاد مختلف آن رعایت شود.
همان‌طور که مستحضرید، مردم عصر جاهلی کاملاً به صنعت پوشاک، خیاطی، انواع لباس‌ها و پوشش‌های متعدد اشراف داشتند و با آن‌ها بسیار آشنا بودند؛ اما با نزول آیات سوره نور و بیانات پیامبر، حریم‌مداری به صورت جامع آن شکل گرفت که شامل حریم‌مداری در نگاه، لمس، مکان، زبان، و حریم نگاه و قلب می‌شود. بدین ترتیب، ابعاد گوناگون حریم جنسیتی در مواجهه با نامحرم و از طریق غضّ بصر تبیین گردید.
چهارمین اقدامی که صورت گرفت، امضای حضور زنان در عرصه‌های سازگار با جنسیت و متناسب با نقش اولیه یک بانو بود؛ نقشی که رسالت اصلی آن، وظیفه مادری و همسری در کانون خانواده است. یعنی حضرت فرآیندی را ایجاد کردند که بانوان در عین اینکه اصالت را به وظیفه اولیه و نقطه کانونی خانواده می‌دهند، بتوانند در فعالیت‌های اجتماعی نیز نقش‌آفرینی داشته باشند.
این، سیر تاریخی و تربیتی بود که پیامبر گرامی اسلام (صلی‌الله‌علیه‌وآله) طی فرمودند و برای نهادینه کردن آن تلاش نمودند؛ که من سعی کردم خیلی کوتاه و اشاره‌وار به آن‌ها بپردازم.
* سیره عفیفانه حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) و الگوی پوشش کامل
اما وقتی همین سیر را در تجلی و رویکرد حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) بررسی می‌کنیم، می‌بینیم که چگونه است؛ حضرت زهرای مرضیه (سلام‌الله‌علیها)، آن بانوی مطهره، به لحاظ ویژگی‌های باطنی و ظاهری و با توجه به تمجیدهای بی‌نظیری که درباره ایشان وارد شده است، «سیده نساء العالمین» هستند، این «سیده نساء العالمین» چه رویکردی در این ابعاد داشتند و چگونه ما می‌توانیم از ایشان الگوگیری کنیم و سبک درستی را در جامعه امروز خود پیاده کنیم؟
حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) سیره عفیفانه‌ای داشتند که این سیره، برخاسته از همان مقدماتی است که پیامبر اسلام (صلی‌الله‌علیه‌وآله) نهادینه کردند؛ و در کنار این سیره عفیفانه، نکات نغز و راهگشایی برای ما وجود دارد. شما ملاحظه می‌فرمایید که حضرت جمله خطیر و نابی دارند؛ ایشان می‌فرماید: «شایسته است که زن نه مردی را ببیند و نه مردی او را ببیند.»
این جمله خطیری است که جای گفت‌وگو دارد تا ببینیم به چه کیفیتی محقق می‌شود.
از آن طرف می‌بینیم که خود حضرت، وجود مبارکشان را از آسیب‌هایی که ممکن بود در اجتماع رخ دهد، مصون داشتند؛ حتی در حساس‌ترین لحظات زندگی و در آن مواقعی که برای دفاع از امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) اقدام کرده بودند، باز هم نهایت مراقبت را داشتند و حریم خویش را به شدت رعایت می‌کردند.
در کنار این موارد، سه گزارش مستقل و مجزا از حضرت نقل شده است که از میزان پوشیدگی ایشان حکایت می‌کند:
۱. گزارش نخست مربوط به شب عروسی حضرت است که در نقل‌های تاریخی آمده است و نشان می‌دهد ایشان چگونه این مسئله را رعایت می‌کردند.
۲. گزارش دوم مربوط به روز هشتم پس از رحلت پیامبر گرامی اسلام است که چگونگی ورود حضرت را بیان می‌کند.
۳. گزارش سوم مربوط به روز ایراد خطبه فدک است.
ما این سه گزارش مستقل را در تاریخ داریم که در کمال و تمام، بیانگر آراستگی و پوشیدگی کامل حضرت است؛ به گونه‌ای که لباس ایشان بر زمین کشیده می‌شد تا حتی قدم‌های مبارکشان نیز دیده نشود. این گزارش‌ها ناظر بر این است که رویکرد حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها)، رویکرد پوشیدگی کامل بوده است.
علاوه بر این سه گزارش، گزارش مستقل دیگری نیز وجود دارد که به روزهای پایانی حیات حضرت مربوط می‌شود. حتماً شنیده‌اید در گفت‌وگویی که بین حضرت و اسماء اتفاق افتاد، حضرت نگران بودند که پس از وفاتشان، لحظاتی پیش بیاید که خدای ناکرده بدن و حجم جسم مطهرشان مورد رؤیت نامحرمان قرار گیرد؛ لذا چاره‌جویی می‌کردند که چه باید کرد. نقل شده است که اسماء عرض کرد: تابوت‌هایی در سرزمین حبشه دیده‌ام که پوشیده است و دیوارهایی دارد که بدن میت درون آن قرار می‌گیرد و حجم آن دیده نمی‌شود.
حضرت بسیار پیگیر این مسئله بودند تا پیش از رحلتشان این تابوت آماده شود و تا زمانی که ساخته نشد، خیالشان آسوده نگشت. وقتی اسماء و دیگران این تابوت را آوردند و حضرت مشاهده کردند که حجم بدن ایشان نمایان نیست، بسیار خوشحال شدند و در حق اسماء دعا کردند و فرمودند: «سترک الله من النار؛ خدا تو را از آتش مستور و محفوظ بدارد.» ابن‌کثیر نیز نقل می‌کند که نخستین کسی که در جامعه اسلامی به این کیفیت تشییع شد، فاطمه زهرا (س) بود. این امر، نشان‌دهنده عمق نگاه و توجه ایشان به مسئله عفاف و حجاب است.
* حضور جدی اما عفیفانه؛ نفی خانه‌نشینی در اندیشه فاطمی
در عین حال، می‌دانید که حضرت زهرا (س) حضور همیشگی در کنار پیامبر گرامی اسلام داشتند و حمایت همه‌جانبه‌ای از پیامبر و امیرالمؤمنین (ع) در مکه و مدینه به عمل آوردند. ایشان در صحنه‌های اجتماعی حضور داشتند؛ در بحث رفتن به مسجد، خطبه‌خوانی و دفاع از حریم ولایت وارد شدند، گفت‌وگو کردند و هیچ‌گاه از مسائل دینی و اجتماعی خود کوتاه نیامدند. می‌دانیم که ایشان احتجاج می‌کردند، گفتمان‌سازی داشتند، پس از رحلت پیامبر خانه به خانه به سراغ صحابه می‌رفتند و مطالبه‌گر امر ولایت امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) بودند. مجالس علمی داشتند، به پرسش‌های بانوان پاسخ می‌دادند و به رفع شبهات می‌پرداختند.
همه این ابعاد از حضور اجتماعی و جایگاه علمی حضرت، نشان می‌دهد که این‌گونه توجهات حضرت زهرا (س) به عفاف، حجاب و حیا، هیچ‌گاه در تناقض با ارتباطات و جایگاه اجتماعی ایشان نبوده است، بلکه همواره با حضوری مؤثر و نقش‌آفرین همراه بوده است.
بنابراین، هیچ‌گاه تصور خانه‌نشینی و انزوای ایشان مطرح نبوده است؛ بلکه آنچه همواره مورد تأکید حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) قرار داشته، «حضور جدی اما عفیفانه زن در جامعه» بوده که در حقیقت، مسئله اصلی و راهبرد بنیادین ایشان به شمار می‌رود.
با توجه به این رویکرد حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) به‌عنوان الگویی شایسته و بایسته برای زنان و حد و مرزهایی که ترسیم فرموده‌اند، این سیره و سبک زیست عفیفانه، شاهدی عینی و راه‌گشاست که می‌تواند سیره عملی جامعه امروز ما نیز قرار گیرد.
* حجاب؛ تدبیر هوشمندانه برای مصونیت و آرامش اجتماعی
شاید در ذهن برخی افراد این پرسش یا شبهه ایجاد شود که چرا موضوع حجاب به این شکل در جامعه مطرح است؟ چرا باید حجاب داشته باشیم و چرا از راه‌های دیگر این مسئله پیگیری نمی‌شود؟ در این زمینه توجه بزرگواران را به یک نکته معطوف می‌دارم: اگر بخواهیم در مسئله حجاب بانوان تأملی دقیق داشته باشیم، باید بگوییم حجاب یک «تدبیر ماهرانه» و نگاهی هوشمندانه به حیا، عفاف و پوشش است.
به تعبیر شهید مطهری (رحمة‌الله‌علیه)، حجاب برای بانوان عاملی جهت حفظ موقعیت و جایگاه انسانی آنان است؛ زن به جهت هوش فطری و درک عمیقی که دارد، حجاب را عاملی برای مصونیت خود در بستر جامعه می‌بیند تا در پناه آن بتواند به شایستگی به وظایف و نقش‌های اجتماعی خویش نیز جامه عمل بپوشاند.
در کنار این موضوع، طبیعتاً ابعاد و فلسفه‌های متعددی برای وجوب و تشریع حجاب مطرح است:
۱. از جنبه اجتماعی: موجب حفظ کرامت و استیفای نیروی شخصیتی زن در عرصه اجتماع می‌شود.
۲. از جنبه روانی: حاکمیت فرهنگ حجاب، تأمین‌کننده سلامت و بهداشت روانی جامعه است.
۳. از جنبه خانوادگی: رعایت حدود و ضوابط پوشش، موجب استحکام بنیان خانواده و صیانت از اصول و چارچوب‌های آن می‌گردد.
۴. از بعد فردی و شخصیتی: التزام بانو به حجاب، مایه ارتقا و ارزش‌بخشی به هویت او به‌عنوان یک «بانوی تراز» خواهد بود.
* نقشه راه قرآنی حیا؛ از نگاه و زبان تا تحکیم بنیان خانواده
در همین راستا، حضرت آیت‌الله جوادی آملی سخن بسیار زیبایی دارند؛ ایشان می‌فرمایند زن و مرد در سیر مدارج و کسب کمالات روحی و معنوی یکسان هستند و هیچ تفاوتی در نیل به مراتب کمال انسانی میان آنان نیست؛ اما در عین حال، بر ارتباطات و تفاوت‌های تکوینی زن و مرد نیز باید اندیشه قرآن‌بنیان حاکم باشد. بنابراین باید میان نیل به کمالات و التزام به حجاب جمع کرد و پیوند صحیحی برقرار ساخت. به این معنا که زن می‌تواند هم‌پای مردان قله‌های کمال را فتح کند، در حالی که حجاب و حیا را سرلوحه مسیر خویش قرار داده است.
معظم‌له در تبیین ابعاد گوناگون حیا به شواهد قرآنی استناد می‌کنند؛ از جمله:
- حیا در زبان: آیه ۱۰۸ سوره مبارکه انعام؛
- حیا در شیوه سخن گفتن: آیه ۳۲ سوره مبارکه احزاب؛
- حیا در شیوه راه‌رفتن:آیه ۲۵ سوره مبارکه قصص؛
- حیا در حضور در مجالس و مهمانی‌ها:آیه ۵۳ سوره مبارکه احزاب؛
- حیا در نگاه (چشم‌پوشی): آیات ۳۰ و ۳۱ سوره مبارکه نور؛
- حیا در امور اقتصادی و معیشتی: آیه ۲۷۳ سوره مبارکه بقره؛
- حیا در ورود به منازل و حریم خصوصی: آیات ۵۸ و ۵۹ سوره مبارکه نور.
این مجموعه آیات، منش قرآن‌محور و نقشه راهی جامع را پیش روی ما می‌گذارد تا بدانیم در تعاملات و مناسبات فردی و اجتماعی خود، چگونه سبک زیست عفیفانه و مدار حیا را حفظ و رعایت نماییم.»
بنابراین، در حوزه پوشش و عفاف، با زحمات پیامبر گرامی اسلام (صلی‌الله‌علیه‌وآله) و رویکردهایی که برای گفتمان‌سازی و نهادینه کردن این ارزش حیاتی بناهادند، و همچنین با تأسی به سیره حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها)، مسیر روشنی پیش روی ماست. من در پایان، به دو آیه صریح و شاخص در حوزه حجاب و پوشش اشاره می‌کنم و پس از قرائت متن آن‌ها، جمع‌بندی خود را عرض خواهم نمود:
۱. آیه ۳۱ سوره مبارکه نور:
خداوند متعال می‌فرماید:
«و قل للمؤمنات یغضضن من أبصارهن و یحفظن فروجهن و لا یبدین زینتهن إلا ما ظهر منها و لیضربن بخمرهن علی جیوبهن...»
تفاسیر متعددی درباره کیفیت این پوشش، چگونگی ارتباطات، زینت‌های ظاهری و مخفی، و نحوه استفاده از «خمار» (مقنعه یا روسری) وجود دارد که توصیه می‌کنم بزرگواران به تفاسیر مراجعه فرموده و ابعاد آن را مورد توجه قرار دهند. بر اساس این آیه شریفه و تفاسیر آن، پوشش شرعی بانوان به استثنای گردی صورت و کف دستان که البته آن هم مشروط به عدم وجود زینت است — باید تمام اندام را بپوشاند؛ هرچند برخی بزرگان حتی پوشش برقع یا نقاب را نیز استحباب مؤکد می‌دانند. در هر صورت، این آیه بسیار قابل بحث و گفتگوست و نظرات مفسران در این زمینه راهگشای ماست.
۲. آیه ۵۹ سوره مبارکه احزاب:
آیه دیگری که عرض کردم، این آیه مبارکه است که خداوند خطاب به پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) می‌فرماید:
«یا أیها النبی قل لأزواجک و بناتک و نساء المؤمنین یذن علیهن من جلابیبهن ذلک أدنی أن یعرفن فلا یؤذین و کان الله غفوراً رحیما.»
این آیه به بحث «جلباب» اشاره می‌کند که تعاریف لغوی آن ذکر شد، و رعایت این حدود را بهترین شیوه و نزدیک‌ترین راهکار برای مصونیت بانوان می‌داند تا مورد اذیت و آزار قرار نگیرند.
بنابراین، اگر بانوان فرهیخته می‌خواهند ارزش، منزلت و هویت اصیل خود را حفظ کنند، توجه به امر حجاب یک ضرورت مسلم است.
حاکمیت فرهنگ عفاف و حجاب در جامعه آثار و برکات متعددی به همراه دارد:
- نخستین پاداش آن، بهره‌مندی از رضوان و پاداش الهی است.
- مهم‌ترین دستاورد اجتماعی و فردی آن، حفظ حریم خانواده است. اگر بی‌بندوباری و عدم رعایت شئون اسلامی حاکم شود، دیگر نمی‌توان از استحکام بنیان خانواده دفاع کرد.
آنچه امروز در جوامع غربی مشاهده می‌کنیم، تزلزل بنیان‌های خانواده است؛ جایی که اعتماد متقابل میان زن و مرد رنگ می‌بازد، ارتباطات عمیق و وثیق از بین می‌رود و مشکلات عدیده‌ای پدید می‌آید. وقتی نگاه‌ها هرزه باشد و حریم جنسیتی رعایت نشود، خواهش‌های نفسانی تمامی ندارد و شیطان بر انسان مسلط می‌گردد. در چنین فضایی، چگونه می‌توان انتظار داشت فرزندانی شایسته و تراز، و انسان‌هایی که زمینه‌ساز ظهور باشند، در دامن خانواده تربیت شوند؟ اصلاً کانون خانواده‌ای باقی نمی‌ماند تا آرامش‌بخش باشد.
در افول فرهنگی غرب می‌بینیم که جایگاه و ارزش ذاتی زن به کجا می‌رسد؛ جایی که ارزش زن تنها به زیبایی ظاهری و جمال او گره می‌خورد و اگر این ویژگی کمرنگ شود، زن کنار گذاشته می‌شود و این بزرگ‌ترین خسران برای ذات و حقیقت زن است. اما خانواده‌ی مبتنی بر عفاف و حیا، پایگاهی امن است تا مأوای آرامش (لتسکنوا إلیها) باشد، نه کانون سختی و مرارت.
اساساً کانون خانواده متزلزل می‌شود؛ بنابراین، موضوع حجاب دارای ابعاد، آثار و پیامدهای متعددی است که اگر به آن توجه شود، مهم‌ترین وجه آن «حفظ کانون خانواده» خواهد بود. در کنار آن، موضوع جلوگیری از روابط ناسالم محقق می‌گردد که خود بحثی بسیار گسترده است و آسیب‌های مشهود در عصر حاضر، گویای این حقیقت است.
علاوه بر این، مباحثی چون هویت‌بخشی به بانوان، صیانت از حریم جنسیتی و همچنین ارتقای امنیت اجتماعی از دیگر دستاوردهای مهم حجاب است. هنگامی که فرهنگ حجاب در جامعه حاکم باشد، زن با آرامش و خیالی آسوده در اجتماع حضور می‌یابد و دغدغه‌ای نسبت به تهدیدها و آسیب‌های پیرامونی نخواهد داشت. اما در غیاب حجاب و حاکمیت ارتباطات گسسته، سخن گفتن از امنیت اجتماعی بی‌معناست؛ زیرا هیچ‌گونه حد و مرزی برای روابط وجود نخواهد داشت و مشکلات عدیده‌ای پدید می‌آید.
بنابراین، به عنوان جمع‌بندی مباحث و در ایام سوگواری حضرت صدیقه کبری (سلام‌الله‌علیها)، باید خاطرنشان کرد آنچه دین مبین اسلام به‌عنوان ارزش و جایگاه ذاتی زن به ما توصیه کرده و در سیره عفیفانه حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها) تجلی یافته است، حفظ حریم و صیانت از حریم جنسیتی است. بانوان گرامی می‌توانند در کنار حفظ این سیره عفیفانه، با حضوری فعال و اثرگذار در عرصه‌های اجتماعی، مدارج علمی و کمالات روحی و معنوی را طی نموده و به سوی کمال گام بردارند.
رعایت حجاب و توجه به آثار ارزشمند آن، بستر تحقق جامعه‌ای سالم، رو به رشد و متعالی را فراهم می‌سازد؛ جامعه‌ای که موجب تقرب تک‌تک افراد به درگاه الهی شده و گامی استوار در مسیر دستیابی به آرمان‌شهر مهدوی به شمار می‌رود. در غیر این صورت، عدم رعایت این حدود، ما را از افق‌های مطلوب و ایده‌آل دور خواهد ساخت.
نظر شما