واشنگتن بار دیگر با وعده ساختن خاورمیانه‌ای جدید وارد جنگ شده، اما تجربه عراق، لبنان و سوریه نشان می‌دهد قدرت نظامی آمریکا نه توان بازسازی منطقه را دارد و نه می‌تواند اراده سیاسی خود را بر بازیگران آن تحمیل کند؛ جنگ تازه نیز احتمالاً همین سرنوشت را خواهد داشت.
رؤیای تغییر منطقه؛ از عراق تا ایران
خاورمیانه جدید یکی از تکراری‌ترین وعده‌های سیاست خارجی آمریکا در دو دهه گذشته بوده است. حمله سال ۲۰۰۳ به عراق با وعده ایجاد نظمی دموکراتیک آغاز شد؛ جنگ لبنان در سال ۲۰۰۶ از سوی «کاندولیزا رایس»، وزیر خارجه وقت آمریکا، «درد زایمان خاورمیانه جدید» توصیف شد و «بهار عربی» در سال ۲۰۰۹ نیز نوید آغاز دوره‌ای تازه را می‌داد. حمله حماس به اسرائیل در سال ۲۰۲۳ و اکنون جنگ ایران نیز در همین چارچوب تفسیر شده‌اند.
دونالد ترامپ مدعی است خاورمیانه در آستانه تحولی تاریخی قرار دارد و آینده منطقه هرگز تا این اندازه روشن نبوده است. نشریه فارن افرز نیز با طرح ضرورت شکل‌دهی به خاورمیانه جدید از سوی آمریکا و اسرائیل، به این تصور دامن زده است. اما مسئله اصلی این است که تخریب نظم موجود الزاماً به معنای توانایی ساختن نظمی جایگزین نیست. آمریکا بارها توانسته زیرساخت‌ها و ساختارهای سیاسی منطقه را هدف قرار دهد، اما در تبدیل برتری نظامی به ترتیبات سیاسی پایدار ناکام مانده است.
منطقه‌ای که با بمباران تغییر نمی‌کند
واقعیت‌های سیاسی کشورهای منطقه نشان می‌دهد جنگ ایران قرار نیست نقشه خاورمیانه را به شکلی بنیادین تغییر دهد. ایران پس از جنگ همچنان کشوری نظامی‌شده و صادرکننده نفت خواهد بود که روابط نزدیکی با چین، روسیه و عراق دارد. عراق نیز همچنان میان فشارهای تهران و واشنگتن گرفتار خواهد ماند؛ کشوری با ساختار نظامی ترکیبی که آمریکا کنترل امور مالی آن را در اختیار دارد.
سوریه با اقتصاد ویران‌شده، پیامدهای ۱۳ سال جنگ داخلی و نفوذ قدرت‌های خارجی همچنان با شکاف‌های قومی و مذهبی روبه‌رو خواهد بود. لبنان نیز از بحران ساختاری توافق طائف، مسئله سلاح حزب‌الله و ناتوانی نظام سیاسی در حل بحران بانکی خارج نخواهد شد. مصر، اردن و دیگر کشورهای شمال آفریقا نیز دگرگونی بنیادینی را تجربه نخواهند کرد. این تصویر نشان می‌دهد ضعف دولت‌های منطقه برخلاف تصور واشنگتن، لزوماً به معنای افزایش امکان سلطه خارجی نیست؛ چندپارگی سیاسی می‌تواند تحمیل اراده یک قدرت بیرونی را دشوارتر کند.
هزینه جنگ و عقب‌نشینی متحدان
کشورهای عربی خلیج فارس از پیامدهای جنگ آسیب جدی دیده‌اند. صندوق بین‌المللی پول پیش‌بینی کرده اقتصاد کویت ۱۶.۷ درصد، قطر ۱۵.۶ درصد و بحرین ۱۱.۳ درصد در سال جاری کوچک شود. طرح‌های خطوط لوله جایگزین، از ابقیق به ینبع و حبشان به فجیره تا بصره به بانیاس، نیز بار دیگر برای کاهش وابستگی به تنگه هرمز مطرح شده‌اند؛ هرچند احتمال اجرای بسیاری از آن‌ها پایین است.
در عین حال، کشورهای منطقه به بازسازی پدافند هوایی خود روی خواهند آورد؛ زیرا جنگ نشان داده اتکای کامل به چتر امنیتی آمریکا پرهزینه و مخاطره‌آمیز است. حتی اگر واشنگتن به توافقی برای بازگشایی تنگه هرمز تن دهد، دولت‌های خلیج فارس احتمالاً سیاست موازنه‌سازی را در پیش خواهند گرفت و برای کاهش خطر، به توافق‌های جداگانه با تهران روی می‌آورند.
خاورمیانه، اولویت‌های جهانی آمریکا را تغییر می‌دهد
ادامه جنگ نیز برای واشنگتن بدون هزینه نیست. با ورود ناو هواپیمابر تئودور روزولت به منطقه، سه‌چهارم ناوهای هواپیمابر مستقر نیروی دریایی آمریکا به جنگ اختصاص خواهند یافت و غرب اقیانوس آرام بدون ناو هواپیمابر آمریکایی باقی می‌ماند. به این ترتیب، خاورمیانه به‌جای آنکه تحت تأثیر راهبرد آمریکا دگرگون شود، در حال تغییر اولویت‌های نظامی و موقعیت جهانی واشنگتن است.
هم‌زمان، جنگ شکاف در روابط آمریکا و اسرائیل را تشدید کرده است. گسترش عملیات اسرائیل به سوریه و لبنان و این تصور که بنیامین نتانیاهو ترامپ را به جنگ کشانده، کاهش حمایت افکار عمومی آمریکا از اسرائیل را سرعت بخشیده است.
ترامپ در انتخابات ۲۰۲۴ وعده داده بود جنگی آغاز نکند و به جنگ‌ها پایان دهد؛ اما اکنون جنگی را پیش می‌برد که هزینه آن به مردم عادی، سربازان آمریکایی و اقتصاد منطقه تحمیل شده است. با افزایش بدهی‌های آمریکا و فشار برای تأمین هزینه‌های داخلی، دولت بعدی ناگزیر خواهد بود اولویت‌های دفاعی خود را به اروپا و غرب اقیانوس آرام معطوف کند. شاید مهم‌ترین پرسش آینده دیگر این نباشد که آمریکا چگونه خاورمیانه را تغییر می‌دهد، بلکه این باشد که منطقه پس از دهه‌ها مداخله واشنگتن، با حضور نظامی کمتر این کشور چه مسیری را طی خواهد کرد.
نظر شما