«این کتاب‌هایی که شما دارید صادر می‌کنید، از بنیاد پژوهش‌ها و جاهای دیگر، از لحاظ حجم و کمیت و همچنین از لحاظ کیفیت، انصافاً در مقایسه با جاهای دیگر خیلی خوب است؛ اما در عین حال کم است»؛ این بخشی از سخنان حضرت آیت‌الله العظمی سیدعلی خامنه‌ای، رهبر شهید ایران در دوران ریاست‌جمهوری در دیدار اعضای بنیاد پژوهش‌های علمی و فرهنگی آستان قدس رضوی در ششم فروردین ۱۳۶۶ است. این سخنان در کتاب «آستان قدس رضوی در کلام امام و رهبری» تألیف حجت‌الاسلام والمسلمین محمدرضا طاهری، چاپ دوم، ۱۳۹۸، انتشارات به‌نشر، صفحه ۵۰ آمده است.
بیست‌ویکم آبان، سالروز تأسیس بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی در سال ۱۳۶۳ است. این نهاد در بیش از چهار دهه فعالیت، با تشکیل گروه‌های پژوهشی، انتشار کتاب و نشریه، برگزاری برنامه‌های علمی و همکاری با مراکز آموزشی و پژوهشی، در حوزه علوم اسلامی و انسانی فعالیت کرده است. این گزارش با استفاده از اسناد مکتوب، مکاتبات اداری، گزارش‌ها و تصاویر موجود در مدیریت امور اسناد و مطبوعات آستان قدس رضوی، مطالب واحد روابط عمومی و اطلاعات پایگاه اطلاع‌رسانی بنیاد، مروری بر تاریخچه و بخشی از فعالیت‌های آن دارد.
همه چیز از مرداد سال ۱۳۶۳ آغاز شد
زمینه شکل‌گیری بنیاد پژوهش‌های اسلامی به برنامه‌های آستان قدس رضوی پس از پیروزی انقلاب اسلامی بازمی‌گردد. آستان قدس رضوی در پرتو عنایات حضرت ثامن‌الائمه، امام علی بن موسی‌الرضا(ع)، پس از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی ایران با توجه به مسئولیت دینی و فرهنگی خود، با الهام از بیانات رهبرکبیر انقلاب اسلامی و بنیان‌گذار جمهوری اسلامی ایران، حضرت امام خمینی(ره) و منویات و رهنمودهای امام مجاهد شهید، حضرت آیت‌الله العظمی امام شهید خامنه‌ای(ره)، همچنین با حمایت تولیت وقت، آیت‌الله عباس واعظ طبسی(ره) برنامه‌هایی برای گسترش و نشر علوم اسلامی و معارف اهل‌بیت(ع) در دستور کار قرار داد. تأسیس بنیاد پژوهش‌های اسلامی یکی از این اقدام‌ها بود.
بر پایه گزارش «کارنامه ۲۰ساله بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی» فعالیت این مجموعه از مرداد ۱۳۶۳ در ساختمانی در خیابان کوهسنگی مشهد آغاز شد. پس از مدتی، بنیاد به ساختمان‌های آستان قدس رضوی در بولوار صداوسیمای سابق، خیابان شهید حجت‌الاسلام محمد منتظری کنونی منتقل شد و دامنه فعالیت‌هایش گسترش یافت. با توجه به نیازهای پژوهشی در حوزه علوم دینی، معارف اهل‌بیت(ع)، فرهنگ و تمدن اسلامی و نیز نیازهای آستان قدس رضوی، بنیاد در بیست‌ویکم آبان ۱۳۶۳ در ساختار تشکیلاتی آستان قدس رضوی بنیان گذاشته شد.
در آغاز، مسئولیت بنیاد بر عهده مرحوم دکتر علی‌محمد برادران رفیعی بود. در اواخر همان سال و با تصمیم هیئت‌مدیره، مرحوم حجت‌الاسلام والمسلمین علی‌اکبر الهی خراسانی به‌عنوان مدیرعامل انتخاب شد. او حدود ۱۳ سال این مسئولیت را بر عهده داشت. در دهه ۱۳۷۰، با افتتاح ساختمان جدید بنیاد در محل کنونی در محدوده دوربرگردان شیخ طبرسی و نزدیک حرم مطهر رضوی، فعالیت‌ها در فضایی گسترده‌تر و با امکانات مناسب‌تر ادامه یافت.
پس از حجت‌الاسلام والمسلمین الهی خراسانی، حجت‌الاسلام والمسلمین مهدی شریعتی‌تبار در سال‌های ۱۳۹۴ تا ۱۳۹۶ و حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر سیدمحمود مرویان حسینی در سال‌های ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۰ مدیریت بنیاد را بر عهده داشتند. از تابستان ۱۴۰۰ تاکنون، دکتر احد فرامرز قراملکی ریاست این مجموعه را بر عهده دارد.
از احیای میراث تا پاسخ‌گویی به نیازهای پژوهشی
اهداف بنیاد در اساس و برنامه‌های آن بر گسترش فرهنگ و علوم اسلامی از راه پژوهش‌های بنیادی و کاربردی، احیا و نشر میراث علمی و اسلامی، ارتقای توان علمی پژوهشگران و پاسخ‌گویی به نیازهای پژوهشی آستان قدس رضوی، به‌ویژه نهادها و مؤسسات فرهنگی آن متمرکز بوده است.
برای پیشبرد این اهداف، گروه‌های پژوهشی در رشته‌های گوناگون شکل گرفتند و استادان و محققان برای تحقیق، تألیف، تصحیح و ترجمه آثار به همکاری دعوت شدند. احیای میراث اسلامی، به‌خصوص آثار کهن موجود در کتابخانه آستان قدس رضوی، بهره‌گیری از ظرفیت مراکز پژوهشی، آموزشی و فرهنگی و برگزاری نشست‌ها، کرسی‌ها و همایش‌های علمی در سطح ملی و بین‌المللی نیز در شمار برنامه‌های بنیاد قرار داشته است. حضور در نمایشگاه‌های کتاب، ازجمله فعالیت‌هایی است که بنیاد از طریق آن، آثار و دستاوردهای خود را عرضه می‌کند.
بنیاد از ابتدا کوشید در راستای وحدت حوزه و دانشگاه، از پژوهشگران هر دو نهاد بهره بگیرد. در گروه‌های پژوهشی، فضلا و مدرسان حوزه‌های علمیه در کنار استادان و دانش‌آموختگان دانشگاهی فعالیت کرده‌اند. این ترکیب در دوره‌های مختلف، زمینه همکاری میان دو محیط علمی را فراهم کرده است.
از قرآن و حدیث تا مطالعات زائر؛ گسترش گروه‌های پژوهشی
فعالیت بنیاد در ابتدا با گروه‌هایی همچون مطالعات قرآنی، حدیث‌پژوهی، تاریخ اسلام، فرهنگ و ادب اسلامی، روان‌شناسی و ترجمه عربی و زبان‌های اروپایی آغاز شد. به‌تدریج گروه‌های دیگری، ازجمله فقه و اصول، نجوم و جغرافیای کشورهای مسلمان، کتاب‌شناسی، کلام و فلسفه، کلام جدید، دایرةالمعارف آستان قدس رضوی، خراسان‌شناسی، ادبیات کودک و نوجوان، تراجم و انساب، تصحیح متون اسلامی، عبقات‌الانوار، مطالعات فرهنگی زائر و دانشنامه الکترونیک نیز به این مجموعه افزوده شدند. پژوهشکده علوم اسلامی رضوی هم بخشی از ساختار پژوهشی بنیاد است.
حوزه‌های فعالیت پژوهشی بنیاد در گذر زمان، متناسب با سیاست‌ها و نیازهای دوره‌های مختلف تغییر کرده‌است. مطالعات قرآنی و حدیثی، فرهنگ و هنر اسلامی، اخلاق و تربیت اسلامی، انقلاب و تمدن نوین اسلامی، فقه و اصول، تاریخ و سیره اهل‌بیت(ع) و علم انساب، احیای میراث و نشر معارف اسلامی، مطالعات اجتماعی اعتاب مقدسه، ادیان و مذاهب، کلام و اندیشه اسلامی، از جمله حوزه‌هایی هستند که پژوهش‌های بنیاد در آن‌ها انجام و نتایجشان در قالب آثار مستقل منتشر می‌شود.
پژوهشکده علوم اسلامی رضوی از سال ۱۳۹۸ فعالیت خود را با گروه‌های تصحیح و ترجمه متون اسلامی، تحقیقات علوم قرآنی و فقه جعفری و فرهنگ، ادب و تمدن اسلامی آغاز کرد. ترکیب گروه‌ها و ساختار علمی و اجرایی بنیاد در دوره‌های مختلف دستخوش تغییر شده؛ با این حال، تمرکز بر موضوعات علوم اسلامی در فعالیت آن تداوم داشته است.
۲هزار عنوان کتاب و ۴ دهه انتشار «مشکوة» و تقویم رضوی
تألیف و انتشار آثار علمی و پژوهشی از فعالیت‌های محوری بنیاد بوده است. این آثار موضوعاتی از علوم اسلامی و معارف دینی تا حوزه‌های علوم انسانی را دربرمی‌گیرند. از میان کتاب‌های منتشرشده می‌توان به المعجم فی فقه لغة القرآن وسر بلاغته، نصوص فی علوم القرآن، موسوعة الحدیث النبوی(ص)، منتهی المطلب فی تحقیق المذهب، امامت از دیدگاه امام رضا(ع)، نقد و تصحیح متون، دایرةالمعارف آستان قدس رضوی، عبقات‌الانوار و اطلس تاریخی سادات ایران اشاره کرد. شماری از آثار بنیاد در جشنواره‌ها و رویدادهای مختلف، عنوان‌هایی چون کتاب سال، کتاب برگزیده، اثر شایسته تقدیر یا دیپلم افتخار دریافت کرده‌اند.
بنیاد تاکنون حدود ۲هزار عنوان کتاب با شمارگان بیش از ۱۵میلیون جلد منتشر کرده است. موضوع این آثار شامل علوم قرآنی، حدیث، سیره معصومان(ع)، سرگذشت‌نامه‌ها، فقه و اصول، امام رضا(ع)، کلام و فرقه‌های اسلامی، فلسفه، هنر و معماری اسلامی و دیگر موضوعات علوم اسلامی و انسانی است.
فصلنامه «مشکوة» با محوریت آموزه‌ها و معارف قرآن و حدیث و فرهنگ اسلامی، انتشار خود را در آستان قدس رضوی از سال ۱۳۶۱ آغاز کرد و پس از تأسیس بنیاد، در کنار دیگر فعالیت‌های علمی آن قرار گرفت. این نشریه از آغاز، هم محلی برای بازتاب بخشی از فعالیت‌های علمی و هم راهی برای ارتباط با مؤسسات و مراکز علمی، فرهنگی و پژوهشی بوده است. مخاطبان آن، استادان و دانش‌آموختگان حوزه و دانشگاه‌اند. مشکوة در سال ۱۳۷۴ از کمیسیون بررسی نشریات کشور رتبه علمی ـ ترویجی دریافت کرد. بنا بر اطلاعات ارائه‌شده، شماره ۱۷۲ این فصلنامه، در چهل‌وپنجمین سال فعالیت آن و ویژه پاییز ۱۴۰۵، با هشت مقاله در حوزه مطالعات قرآنی و حدیثی منتشر شده است.
انتشار تقویم و سالنامه قدس رضوی نیز از برنامه‌های بنیاد است. انتشار این تقویم از سال ۱۳۶۵ آغاز شد و هر سال ادامه یافت. تقویم، علاوه بر درج تاریخ‌ها و مناسبت‌های مذهبی، ملی، بین‌المللی و جهانی، آیات قرآن، سخنان معصومان(ع) و رهنمودهای رهبران انقلاب اسلامی را دربرمی‌گیرد. در آن اطلاعاتی درباره پدیده‌های نجومی، ازجمله قمر در عقرب و زمان خسوف و کسوف برای اقامه نماز آیات، اوقات شرعی مشهد و تهران و جدول‌هایی درباره زندگی معصومان(ع) مانند زمان ولادت و شهادت، محل ولادت و مدت عمر درج می‌شود. اطلاعاتی درباره فعالیت‌های آستان قدس، شماره‌های ضروری و برخی اداره‌ها و سازمان‌ها و گزارشی تصویری از تحول و توسعه آستان قدس رضوی نیز از دیگر بخش‌های سالنامه است.
از نشست‌های تخصصی تا همکاری با دانشگاه‌ها و نهادها
بنیاد در کنار انتشار آثار، همایش‌های ملی و بین‌المللی، کرسی‌های علمی و ترویجی و نشست‌های تخصصی نیز برگزار می‌کند. بخشی از این برنامه‌ها با مشارکت دانشگاه‌ها، پژوهشگاه‌ها و وزارتخانه‌ها انجام می‌شود. بنیاد همچنین بر پایه نیازهای پژوهشی مؤسسات و نهادهای داخلی و خارجی، همکاری‌های علمی و پژوهشی تعریف می‌کند و برای اجرای پژوهش‌های کاربردی تفاهم‌نامه و قرارداد می‌بندد.
از جمله طرف‌های همکاری بنیاد می‌توان به اعتاب مقدسه امامان معصوم(ع) در عراق، مجلس شورای اسلامی، قوه قضائیه، مجموعه‌های آستان قدس رضوی، حوزه‌های علمیه قم، مشهد و اصفهان، بنیاد بین‌المللی امام رضا(ع) و شماری از دانشگاه‌ها و مراکز علمی و پژوهشی اشاره کرد. شرکت در نمایشگاه‌های کتاب و حضور در جشنواره‌های ملی و بین‌المللی نیز از راه‌های معرفی آثار و دستاوردهای پژوهشی بنیاد بوده است.
جایگاه حقوقی بنیاد
اساسنامه بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی در جلسه ۳۷۶ شورای معین شورای عالی انقلاب فرهنگی در دوازدهم مهر ۱۴۰۱ تصویب شد. این اساسنامه در بیست‌ویکم آبان همان سال از سوی رئیس‌جمهور وقت و رئیس شورای عالی انقلاب فرهنگی، شهید آیت‌الله سیدابراهیم رئیسی ابلاغ شد. بر پایه اساسنامه، بنیاد نهادی علمی ـ پژوهشی با ماهیت عمومی و غیردولتی و وابسته به سازمان علمی و فرهنگی آستان قدس رضوی است و در چارچوب سیاست‌ها و مقررات آستان قدس رضوی و مقررات عمومی مرتبط فعالیت می‌کند. در این اساسنامه، جایگاه حقوقی بنیاد در ردیف پژوهشگاه تعریف شده و امکان تأسیس دست‌کم سه پژوهشکده برای آن پیش‌بینی شده است.
بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی از سال ۱۳۶۳ تاکنون، فعالیت خود را در حوزه‌های مختلف علمی و پژوهشی ادامه داده است. تشکیل گروه‌های تخصصی، احیای متون، انتشار کتاب و نشریه، تولید تقویم و سالنامه، برگزاری برنامه‌های علمی و همکاری با مراکز دیگر، بخش‌هایی از این کارنامه را تشکیل می‌دهند.
نظر شما