یکی از معیارها برای انتخاب دوست و دقت در مراودات اجتماعی برای افراد، داشتن خانواده خوب و شایسته است. امام حسن علیه السلام در این زمینه خطاب به یکی از فرزندانش می فرماید: یا بُنَیَّ لا تُؤاخِ أَحَدا حَتّى تَعْرِفَ مَوارِدَهُ وَمَصادِرَهُ فَإذا اسْتَنْبَطْتَ الخُبْرَةَ وَرَضِیتَ العِشْرَةَ فَآخِهِ عَلى إقالَةِ العَثْرَةِ وَالمُواساةِ فِى العُسْرَةِ.»؛ «پسرم با هیچ کس پیمان دوستى مبند مگر این که بدانى از کجا مى آید و به کجا مى رود؛ یعنى خصوصیات اخلاقى و خانوادگى اش را بدست آور، و چون دقیق بررسى کردى و او را انسانى شایسته یافتى، بر پایه گذشت و اغماض و برادرى در سختیها و لغزشها با او رفتار کن و دوستى ات را استمرار بخش.» (1)
دوست خوب همواره از سرمایه های با ارزش یک انسان محسوب می شود. امام حسن مجتبی علیه السلام همچنین درباره اهمیت و ارزش دوستان خوب می فرماید: «إنّما أَبْکِی لِخَصْلَتَیْنِ: لِهَوْلِ المُطْلَعِ، و فَراقِ الأحِبَّةِ.» در توضیح این جملات آمده است که گاهى امام علیه السلام را محزون و اندوهگین مى دیدند( در برخی روایات به هنگام وفات آن حضرت)، به طورى که اشک هاى چشم امام علیه السلام بر روى صورتش جارى بود، از آن حضرت مى پرسیدند: چرا شما محزونید و گریه مى کنید؟! و حال آن که شما وارث پیامبر و وصى او هستید، فرمود: « گریه من براى دو چیز است: 1 ـ وحشت از ورود به صحنه قیامت 2 ـ جدایى از دوستان و عزیزانى که انسان بدانها وابسته و علاقه مند است.» (2)
یکی از شرایط دوست خوب، داشتن سجایای اخلاقی و حرکت در مسیر خدا و احترام به احکام الهی است. در این زمینه امام حسن مجتبی علیه السلام می فرماید: « إیّاکَ أَنْ تَمْدَحَنى فَأَنا أَعْلَمُ بِنَفْسى مِنْکَ أَوْ تُـکَذِّبَنى فَإنَّـهُ لا رَأْىَ لِمَـکْذُوبٍ أَوْ تَغْتابَ عِنْدِى أَحَدا، فَقالَ لَهُ الرَجُلُ: إئذِنْ لِی فِى الإنْصِرافِ. فَقالَ علیه السلام : نَعَمْ إذا شِئْتَ.»، مردى از امام حسن علیه السلام خواست که دوست و همنشین وى باشد، امام علیه السلام سه شرط را برایش مطرح نمود: «فـرمــود: 1 ـ اوّل آن که از من ستایش و تعریف نکنى؛ زیرا من نسبت به خودم از تو آگاه ترم. 2 ـ مرا دروغگو ندانى؛ زیرا دروغگو رأى و عقیده درستى ندارد. 3 ـ مبادا در برابر من از کسى غیبت کنى. چون آن مرد شرایط دوستى با آن حضرت را دشوار دید گفت: به من اجازه انصزاف می دهید؟ حضرت فرمود: هر طور می خواهید عمل کنید.»(3)
در بیانی دیگر امام حسن مجتبی علیه السلام دوست خوب را نعمتی الهی خوانده و فرموده ا ند: «مَنْ أَدامَ الاِخْتِلافَ إلَى المَسْجِدِ أَصابَ إحدى ثَمانِ: آیَةً مُحْکَمةً، وَأَخا مُسْتَفادا وَعِلْما مُسْتَطْرِفا، وَرَحْمَةً مُنْتَظِرَةً وَکَلِمَةً تَدُلُّ عَلَى الهُدى، أَوْ تَرُدُّهُ عَنْ رَدى وَتَرکَ الذُّنُوبِ حُبّا أَوْ خَشْیَةً.»،«کسى که به مسجد رفت و آمد (تردّد) داشته باشد، بر یکى ـ یا بیشتر ـ از نعمتهاى هشتگانه دسترسى پیدا خواهد نمود: 1 ـ استدلالهاى استوار و محکم در امور دینى خود (اعتقادى، فقهى، سیاسى و...)؛ 2 ـ دستیابى به دوستان سودمندى که تردّد با آنها مایه بهره ورى است؛ 3 ـ معلومات و دانش تازه و شگفت انگیز؛ 4 ـ رحمت و نعمتى که چشم به راه اوست؛ 5 ـ دستیابى به سخنان هدایت کننده اى که شخص را به راه راست رهبرى مى کند؛ 6 ـ دستیابى به مطالبى که انسان را از پستیها و ضد ارزشها دور مى دارد؛ 7 ـ دورى از گناه و محرمات یا بدان جهت که ترک گناه را دوست مى دارد؛ 8 ـ دورى از گناه و محرمات یا بدان جهت که مى ترسد گرفتار عقوبت الهى شود یا آبرو و حیثیت خود را با انجام گناه از بین ببرد.» (4)
پانوشتها:
1. کتابخانه احادیث شیعه، گهرهای حسنی،حدیث 18(انتخاب دوست)
2. اصول کافی، ج1، ص 461
3. تحف العقول، ص 236
4. بحار الأنوار ج‏75 ص108