یک تحول اساسی یعنی تغییر نگاه به شأن و جایگاه و استعدادهای زن سبب شد که دستاوردهای بسیاری را بویژه از منظر شکوفایی استعداد زنان در بستر نظام امن اسلامی فارغ از نگاه ابزاری و به دور از شأن انسانی او فراهم آورد. از این رو و به مناسبت فرا رسیدن سالروز ولادت حضرت صدیقه(س) که با سالروز ولادت امام خمینی(ره) نیز مقارن است، با حجت الاسلام والمسلمین قائم مقامی، استاد حوزه و دانشگاه و محقق و پژوهشگر معارف اسلامی به گفتوگو پرداختهایم که مشروح آن از نظرتان میگذرد:
اندیشه و تفکر امام خمینی(ره) که با پیروزی انقلاب اسلامی بروز و ظهور یافت در تغییر نگاه اجتماع به نقش و جایگاه زنان چه تحولاتی را رقم زد؟
- در پاسخ به این پرسش و تحولی که نهضت امام خمینی(ره) در نگاه جامعه به زن ایجاد کرد باید گفت در پی پیروزی انقلاب اسلامی که در واقع تجدید عهد انسان با خداوند در عصر حاضر و نیز احیای سنت ناب الهی در زمان کنونی بود، تحول عظیمی در همه جهات به وقوع پیوست، از جمله در نگاه به زن که از مسایل مهم و اساسی در جامعه است.
ما معتقدیم امام خمینی(ره) با انقلاب، زن را در جایگاه اصلی خود که در سنت الهی است، قرار داد آن هم به دور از افراط و تفریط و به دور از نگاه تجددطلبانه و فمنیستی و غرب گرایانه و هم به دور از بعضی از تفکرات عارض بر سنت نه خود سنت (زیرا در تاریخ بعضا اموری بر سنت عارض شده و از خود آن نیست و سنت اصلی همیشه اقتضائات اصیل را بازتاب میدهد). با این تحول زن به صحنه آمد و جایگاه اجتماعی خود را یافت؛ با حفظ حجاب و عفاف که بسیار مهم است. به عبارت بهتر جمع بین حضور زن در صحنه اجتماع و سیاست و حفظ کامل و تام و تمام عفاف و حجاب - که در دیگر فرهنگها جمع این دو ممکن نشده بود- و این جمع از شاهکارهای سنت ناب و اصیل اسلام است و توسط امام راحل به منصه ظهور رسید.
امام راحل از نظر توجه به استعدادها و توانمندیهای زنان چه تحولاتی را در نگاه جامعه ایرانی رقم زدند؟
- تأکید به جنبه عقلانیت زن در کنار بعد عاطفی او که میراث حضرت صدیقه(س) است، نیز توسط امام خمینی(ره) رخ داد، یعنی زن در کنار مظهر بودن برای حس و عاطفه، مظهر عقلانیت است و با آن در عرصههای سیاست و مدیریت کشوری و اجتماع حضور مییابد.
از این رو، پس از انقلاب اسلامی ما شاهد بودیم زنان در صحنههای مختلف بویژه دفاع مقدس به تأثیر از امام راحل حضور داشتند و این حضور تا امروز مداوم و مؤثر بوده است.
طبیعی است این امر باز هم ادامه دارد و این باب بسته نشده و تمام کار این نیست و ما به واسطه امام خمینی(ره) در راهی قرار گرفتهایم که به سنت ناب برسیم که در آن دو چیز با هم جمع میشود اقتضائات صحیح زمان با مبانی اصیل دین. به عبارت بهتر تمایز این دو از ویژگیهای فقه است و امام خمینی(ره) این مهم را انجام دادند بویژه در نگاه به زن.
اشاره داشتید به اینکه امام خمینی(ره) اقتضائات صحیح زمان را نسبت به زنان تشخیص داده و تبیین کردند، این مهم چطور رخ داد و چه دستاوردهایی داشت؟
در موضوع اقتضای حقیقی تا پیش از انقلاب اسلامی در صحنه جهانی فرهنگ بیحجابی جا افتاده و مسأله مشهوری بود که زن باید بدون حجاب باشد و این از دستاوردهای دنیای متجدد معرفی شد! که تا به حال در تاریخ زن پوشیده بوده و در دنیای مدرن، زن باید از حجاب بیرون آمده و زیباییهایش را به جامعه اظهار کند.
این از اقتضائات صوری بود که وجود داشت، اما امام خمینی(ره) به درستی تشخیص دادند که این اقتضای واقعی و اصلی نیست و اگرچه شهرت دارد، اما چون ریشه در حقیقت زمان ندارد میتوان برابر آن ایستاد؛ از این رو، با انقلاب اسلامی موضوع عفاف و حجاب در صحنه آمد و در مجموع مورد پذیرش عمومی قرار گرفت حتی در صحنه جهانی.
باید توجه داشت امام خمینی(ره) چنین نگفتند که لازمه حجاب و عفاف حضور مطلق زن در خانه است و او نباید در صحنه باشد، زیرا این نگاه با سنت ناب اسلامی در تضاد بود و آنچه در سیره حضرت زهرا(س) و حضرت زینب(س) دیده میشد این بود که در عین عفاف و حجاب اعلا درجه حضور اجتماعی سیاسی را داشتهاند و البته ما هنوز به این نگاه نرسیدهایم و جای کار در این باره بسیار است. به عبارت بهتر زن باید بتواند حضور مستقلی در صحنه داشته باشد، همان طور که حضرت صدیقه(س) این حضور را داشتند و در کنار حضرت امیرالمومنین(ع) و در عین اتحاد با نقش امیرالمومنین(ع)، به لحاظ ظاهر دو حضور متفاوت و تعیین کننده داشتند. یعنی یکی بناچار سکوت و مدارا و دیگری عدم سکوت و تحمل و نیز اعتراض برابر ظلم به ولایت را در پیش گرفتند.
البته به برکت انقلاب اسلامی و لطف خدا گامهایی برداشته شد و حضور واقعی در صحنه اجتماعی سیاسی را نباید با حضور فیزیکی خلط کرد؛ بعد از امام راحل، رهبر معظم انقلاب با دقت و ظرافت این موضوع را بیان کردند.
از نظر اشتغال زنان و قرار گرفتن در مشاغل اثرگذار، اندیشه و نگاه امام خمینی(ره) چه تفاوتهایی نسبت به پیش از انقلاب اسلامی به وجود آورد؟
- پیش از انقلاب به علت غلبه تفکرات غرب گرایانه و تجددگرایانه و نیز تقلید از غرب، نمایشی از این مسأله بود که زنان حضور فعال در جامعه و سیاست دارند، اما به دلیل آنکه این حضور اصیل نبود و در ظاهر خلاصه میشد، هرگز به نمایش نقش حقیقی زن منجر نشد، اما پس از انقلاب این مهم رخ داد و مهمترین دلیل آن تأکید بر جنبه عقلانی زنان برای حضور در عرصههای سیاسی اجتماعی بود و عقلانیت آنها همپای مردان رشد کرد و اجتهاد و فقاهت بانوان رخ داد، زیرا اینها برای ما مهمتر است از اینکه بانوان قاضی شوند؛ اگرچه هنوز ورود بانوان به برخی حوزه ها مورد بحث است، اما در حوزههایی چون فقاهت و اجتهاد برای زنان به دلیل استقلال دیدگاه و نظر بسیار اهمیت دارد.
اندیشه و تفکر امام راحل چه تاثیری بر مشارکتهای اجتماعی سیاسی زنان فارغ از نگاه ابزاری و جنسیتی داشت؟
- از دستاوردهای نگاه امام راحل به زن تغییر نگاه ابزاری به زن -که از بدترین ظلمها به زنان و متعلق به فرهنگ کفر است- بود. به عبارت بهتر در انقلاب اسلامی با صراحت تمام و بدون کوچکترین انفعالی این نگاه شکسته شد و امام خوفی نداشتند این نگاه را در عین شهرتی که داشت یعنی نمایش زیباییهای زنان که هنوز هم مشهور است را شکستند و زن به مقام انسانی باز گشت و علم و تعقل در کنار جنبه زیبایی او مجال بروز و ظهور یافت و زیباییهایش منحصر به محرم او شد.
با این رخداد به لطف الهی و تدبیر امام راحل پس از انقلاب اسلامی بانوان در حوزه هنر و سینما وارد شدند و این عجیب و شگفت آور بود که زن در عین حجاب و عفاف حتی بتواند فیلم بازی کند و این روند هنوز هم ادامه دارد، البته نگاههای عقب ماندهای وجود دارد که میکوشد آن نگاه ابزاری را احیا کند و زیباییهای زنانه را به نمایش بگذارد.
اما ما شاهد هستیم هر جا، سینماگر فهمید که نباید استفاده ابزاری به زن داشت سینما دچار تحول کیفی شد نه فقط کمی، یعنی وقتی حوزه های اصیل را شناختند سینما تحول یافته و مدرنیته واقعی رخ داد و تشخص یافت، حتی در صحنه جهانی که زن بازی میکند، اما نه با نگاه ابزاری و جذابیتهای جنسیتی و این شاهکار اندیشه امام راحل بود و انقلاب در این مسیر رخ داد؛ این باز میگردد به جمع بین اقتضای حقیقی زمان و اقتضائات اصیل دینی که ما معتقدیم انسان آینده معنای آن را درخواهد یافت.
با توجه به اینکه امام راحل از ذریه نبوی هستند آیا می توان نهضت و بیدارگری ایشان را الهام گرفته از نهضت و پایداری فاطمی دانست؟
- بی تردید چنین است و انقلاب و نهضت امام خمینی(ره) برگرفته از نهضت و انقلاب فاطمی است و بیگمان عامل اصلی حرکت امام خمینی آن چیزی بود که از مادرشان گرفتند، بخصوص در غیرت دینی، ضرورت نصرت دین و ولایت که این را همگان از حضرت صدیقه(س) آموختهاند و امام خمینی(ره) بیشتر از همه وامدار آن هستند، زیرا پس از پیامبر(ص) و امیرمومنان(ع)، حضرت صدیقه(س) با جان و دل دین خدا را یاری کردند و امام خمینی(ره) این درس را از مادرشان فرا گرفتند و در این مسیر یعنی یاری اسلام سختی های زیادی را به جان خریدند و برایشان مهم نبود، زیرا دغدغه نصرت دین را داشتند و خداوند ایشان را یاری کرد و این نهضت در ادامه نهضت فاطمی بود و امید است جهانی شود و ما شاهد ظهور امام عصر(عج) باشیم.
نظر شما