در دنیای معاصر که جنگ روایت‌ها و تحریف حقیقت به ابزاری قدرتمند در دست صاحبان قدرت بدل شده است، بازخوانی تاریخ برای یافتن الگوهایی که توانستند در تاریک‌ترین اعصار، پرچم تبیین را برافراشته نگاه دارند، ضرورتی انکارناپذیر است. در این میان، شخصیت حضرت زینب کبری(س) نه فقط به عنوان یک اسوه صبر و استقامت، بلکه به‌مثابه یک استراتژیست بزرگ «جهاد تبیین» می‌درخشد؛ شخصیتی که توانست یک فاجعه نظامی را به یک پیروزی ابدی در عرصه گفتمان و فرهنگ تبدیل کند. رسالت او نشان داد که حقیقت، حتی در غلبه ظاهری باطل، اگر راوی حکیم و شجاعی داشته باشد، هرگز خاموش نخواهد شد. در پانزدهم رجب، سالروز رحلت شهادت‌گونه این بانوی بزرگ، فرصتی است تا ابعاد کمتر شناخته‌شده این جهاد عظیم را بکاویم. برای بررسی دقیق‌تر این جایگاه رفیع و نقش بی‌بدیل ایشان در فرهنگ اسلامی، با حجت‌الاسلام دکتر امیرعلی حسنلو، کارشناس مسائل دینی، به گفتگو نشسته‌ایم.

‏حجت‌الاسلام حسنلو در تشریح جایگاه منحصر به فرد حضرت زینب(س)، به کلامی کلیدی از امام سجاد(ع) اشاره می‌کند که درک مقام علمی ایشان را ممکن می‌سازد. او می‌گوید: برای فهم عمق شخصیت حضرت زینب (س)، باید از کلیدواژه‌ای که امام معصوم به کار برده است، آغاز کنیم. امام سجاد (ع) در وصف عمه بزرگوارشان فرمودند: «أَنْتِ بِحَمْدِ اللهِ عَالِمَةٌ غَیْرُ مُعَلَّمَةٍ وَ فَهِمَةٌ غَیْرُ مُفَهَّمَةٍ»؛ یعنی «به حمدالله تو دانشمندِ معلم‌ندیده و فهمیده‌ای فهم‌نیاموخته هستی». این عبارت صرفاً یک تمجید خانوادگی نیست، بلکه یک گواهی معصومانه بر برخورداری ایشان از «علم لَدُنّی» است. این همان دانشی است که نه از راه تحصیل و مکتب، بلکه به صورت فیض و افاضه مستقیم از ذات الهی بر قلب انسان‌های پاک و برگزیده جاری می‌شود. علمی که قرآن کریم در آیه ۶۵ سوره کهف درباره حضرت خضر(ع) به آن اشاره می‌کند: «وَ عَلَّمْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْمًا» (و از نزد خود به او دانشی آموختیم). بنابراین، حضرت زینب(س) مصداق بارز دانشمندی بود که علم او نه اکتسابی، بلکه موهبتی الهی بود که ریشه در طهارت نفس و اتصال عمیق ایشان با منبع وحی داشت.

‏میراث‌دار درخت نبوت و رسالت

این کارشناس دینی اضافه می‌کند: این جایگاه علمی، ریشه در خاستگاه و تربیت بی‌نظیر ایشان دارد. کلام امام حسین (ع) خطاب به خواهرشان این حقیقت را آشکارتر می‌سازد که فرمودند: «به درستی که تو در حقیقت از درخت نبوت و از معدن رسالت هستی». این سخن به آن معناست که جوهره وجودی، منطق، کلام و منش حضرت زینب (س)، از همان مرکز نورانی نشأت می‌گیرد که رسالت پیامبر اسلام (ص) و امامت ائمه اطهار (ع) از آن سرچشمه گرفته است. ایشان صرفاً یک راوی وقایع نبود، بلکه تجسم زنده و ناطق معارف اسلام ناب محمدی بود. همین پشتوانه عظیم معنوی و علمی بود که به ایشان این قدرت را می‌بخشید تا در بحرانی‌ترین شرایط، حکیمانه‌ترین تصمیمات را اتخاذ کرده و نافذترین کلمات را بر زبان جاری سازند. در فرهنگ اسلامی، ارزش هر شخصیت به میزان خداگونه بودن اوست و حضرت زینب (س) با ایمان راسخ و عمل مخلصانه، تجلی‌گاه صفات الهی بود.

‏حسنلو با اشاره به اوج مقام عبودیت و بندگی حضرت زینب(س)، آن را لازمه رسیدن به چنین جایگاه رفیعی می‌داند. او می‌گوید: عظمت روحی حضرت زینب(س) تنها در بُعد علمی و مدیریتی خلاصه نمی‌شود، بلکه در اوج بندگی و ارتباط با پروردگار تجلی می‌یابد. روایات متعددی از امام سجاد (ع) گویای این حقیقت است. ایشان می‌فرمایند: «إِنَّ عَمَّتِی زَیْنَبَ کَانَتْ تَقُومُ فِی هَذِهِ اللَّیْلَةِ لِصَلاتِهَا»، یعنی عمه‌ام زینب در طول مسیر اسارت از کوفه تا شام، تمام نمازهای واجب و مستحب خود را اقامه می‌کرد و در برخی منازل به دلیل شدت گرسنگی و ضعف، نماز را نشسته می‌خواند. تکان‌دهنده‌تر از آن، روایت دیگری از ایشان است که می‌فرمایند: «مَا رَأَیْتُ عَمَّتِی تُصَلِّی اللَّیْلَ عَنْ جُلُوسٍ إِلَّا لَیْلَةَ الْحَادِیَ عَشَرَ»، یعنی هرگز ندیدم عمه‌ام نماز شب را نشسته بخواند، مگر در شب یازدهم محرم. این نشان می‌دهد که حتی در سنگین‌ترین مصیبت تاریخ، در کنار پیکرهای پاره‌پاره عزیزانش، ارتباط او با معبود قطع نشد.

‏اوج بندگی در دل مصیبت

این استاد حوزه و دانشگاه اضافه می‌کند: این مقام به قدری والاست که امام حسین (ع)، که خود واسطه فیض الهی است، در لحظات وداع آخر به خواهرشان می‌فرمایند: «یَا أُخْتَاهْ لَا تَنْسَیْنِی فِی نَافِلَةِ اللَّیْلِ»؛ «خواهرم! مرا در نماز شب فراموش مکن». این درخواست، نه از سر نیاز امام، بلکه برای نشان دادن اوج مقام و جایگاه حضرت زینب(س) نزد خداوند متعال است. کسی که دعایش در نافله شب، مورد توجه سیدالشهدا(ع) قرار می‌گیرد، از چه مرتبه عظیمی از قرب الهی برخوردار است. این ارتباط عمیق معنوی، همان منبع انرژی و قدرتی بود که به ایشان توانایی رهبری کاروان اسرا و اجرای رسالت عظیم «جهاد تبیین» را بخشید.

‏دکتر حسنلو مهم‌ترین و راهبردی‌ترین نقش حضرت زینب(س) را «جهاد تبیین» و مقابله با جنگ شناختی دشمن می‌داند. او می‌گوید: اگر قیام امام حسین (ع) جهاد با شمشیر برای احیای دین بود، رسالت حضرت زینب (س)، جهاد با کلام برای بقای آن نهضت بود. دستگاه تبلیغاتی اموی با تمام توان می‌کوشید تا قیام عاشورا را یک شورش داخلی توسط گروهی «خارجی» (خارج از دین) علیه خلیفه مسلمین جلوه دهد. هدف آن‌ها تحریف کامل ماهیت قیام و دفن حقیقت در زیر آوار تهمت و دروغ بود. در چنین فضایی، حضرت زینب(س) به عنوان بزرگترین راوی و مبیّن عاشورا، وارد میدان جنگ نرم شد. خطبه‌های آتشین ایشان در کوفه و شام، یک ضدحمله تمام‌عیار به امپراتوری رسانه‌ای امویان بود. ایشان اجازه ندادند روایت دشمن از واقعه کربلا، تنها روایت باقی‌مانده در تاریخ باشد.

گفتمان زینبی مقابل روایت اموی

این پژوهشگر دینی اضافه می‌کند: اوج این جهاد در کاخ یزید بود. یزید مجلس جشنی ترتیب داده بود تا پیروزی خود را به نمایش بگذارد و خاندان پیامبر (ص) را تحقیر کند. اما خطبه تاریخی حضرت زینب (س)، آن مجلس را به صحنه رسوایی یزید تبدیل کرد. ایشان با منطقی استوار و شجاعتی بی‌نظیر، مشروعیت یزید را با اشاره به نسب پلیدش زیر سؤال برد، جایگاه والای شهدا را با استناد به قرآن تبیین نمود و پیروزی ظاهری یزید را یک شکست ابدی معرفی کرد. جمله تاریخی ایشان «فَکِدْ کَیْدَکَ وَاسْعَ سَعْیَکَ وَ نَاصِبْ جَهْدَکَ فَوَاللهِ لَا تَمْحُو ذِکْرَنَا» (هرچه نیرنگ داری به کار گیر و هر تلاشی می‌توانی بکن، اما به خدا سوگند که یاد ما را هرگز نمی‌توانی محو کنی)، یک بیانیه راهبردی برای پیروزی گفتمان حق بر باطل در تمام طول تاریخ بود. ایشان با این جهاد، پیروزی نظامی یزید را به یک شکست سیاسی و اعتقادی بزرگ مبدل ساخت.

‏حسنلو در پایان، شخصیت حضرت زینب(س) را الگویی کامل و فراتر از مرزهای زمان و جنسیت برای انسان معاصر معرفی می‌کند. او می‌گوید: حضرت زینب(س) ثابت کرد که یک زن مسلمان می‌تواند در عین حفظ عفاف و ارزش‌های دینی، در حساس‌ترین عرصه‌های اجتماعی و سیاسی نقش‌آفرینی کند و مسیر تاریخ را تغییر دهد. مدیریت بحران ایشان در رهبری کاروان اسرا، حفاظت از جان امام زمانش، و تبدیل تهدید اسارت به فرصت روشنگری، درسی بزرگ برای مدیران و رهبران امروز است. ایشان الگوی کامل انسانی است که در سوره عصر توصیف شده است: «إِلَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ» (مگر کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده و همدیگر را به حق سفارش کرده و همدیگر را به شکیبایی سفارش کرده‌اند). حضرت زینب (س) هم مؤمن بود، هم عمل صالح (عبادت) داشت، هم به حق سفارش کرد (جهاد تبیین) و هم به صبر سفارش نمود (استقامت بی‌نظیر). ایشان به ما آموخت که بر اساس آیه ۱۳ سوره حجرات، معیار برتری نه جنسیت و قومیت، بلکه تقواست (إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاکُمْ). به همین دلیل است که با قاطعیت می‌توان گفت: «کربلا در کربلا می‌ماند اگر زینب نبود». رسالت او، تضمین‌کننده جاودانگی حماسه عاشورا و الهام‌بخش تمام آزادگان جهان در مبارزه با تحریف و ظلم است.