سبک و سیاق زندگی پیامبر اکرم(ص) به عنوان الگویی برای نحوه زیست ما، سوژه‌ای برای پژوهش‌های دینی و علمی است. پژوهشگران و محققان برای سهولت دسترسی عموم مردم به پیام‌های هدایتگرانه از سیره و سنت پیامبر(ص) برای ما دسته‌بندی‌های مختلفی را عنوان و بررسی کرده‌اند. پیرو این امر، اصول حاکم بر سیره اجتماعی پیامبر(ص) به سه دسته تقسیم شده است؛ نخست، اصولی که نسبت به همه انسان‌ها، اعم از مسلمان و کافر رعایت شده است. دوم، اصولی که در تعامل با مؤمنان مورد توجه قرار گرفته است و در مرحله سوم، اصولی که در تعامل با کفار محارب و مسلمانان فاسق رعایت شده است. در ادامه با توجه به ماه رجب و مناسبت‌های پیش رو، چند نمونه از نحوه رفتار پیامبر اکرم(ص) را که برای ما زیستی همدلانه به ارمغان می‌آورد، بیان کرده‌ایم.

پیام‌رسانی بی‌آلایش

حضرت محمد مصطفی(ص) با توجه به ویژگی‌های شخصیتی که داشتند حتی پیش از مبعوث شدن، در میان مردم زمانه خود قلب‌ها را در اختیار خود داشتند. پیامبر(ص) در معاشرت با مردم، صمیمی، صادق و بی‌آلایش بودند و از ظاهرسازی، خودنمایی و تکلف به دور. همه ما معنی تقریباً یکسانی از این ویژگی‌ها در ذهن خود داریم، ویژگی‌هایی که هر تفکر و آیینی آن‌ها را تأیید می‌کند. ایشان نه خود اهل تصنع و تکلف بودند و نه اجازه می‌دادند دیگران به صورت تصنعی و ساختگی رفتار کنند (برگرفته از عبدالواحد بن محمد آمدی، غررالحکم، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۳۶۶، ج ۱، ص ۵۷) چرا که از صداقت به دور بودن در معاشرت، بنیان جامعه را بر هم می‌زند و روابط اجتماعی را از مسیر اعتماد و همدلی خارج می‌کند. همچنان که پیام‌رسانی حضرت به همراه صداقت و بی‌شائبه بودن آن بر همگان اثبات شده است. پیامبر(ص) می‌فرمایند: «از شما برای این رسالت هیچ مزدی نمی‌خواهم و از متکلفان نیستم». علامه طباطبایی در توضیح این حدیث بیان می‌کند: پیامبر(ص) با ذکر جمله «مَا أَنَا مِنْ الْمُتَکَلِّفِینَ» خود را از تصنع و خودآرایی به چیزی که آن را ندارد، مبرا کرد» (سید محمدحسین طباطبایی، المیزان، قم، اسماعیلیان، ۱۳۱۹ق، ج ۱۷، ص ۲۲۵). آن حضرت اگر به کسی علاقه نداشتند، اظهار ارادت نمی‌کردند و با مخالفان خود نیز صادق بودند. هرگز درصدد جذب افراد با اظهار خلاف و با دبدبه و کبکبه مادی و ظاهری نبودند. مقام قدسی و معنوی حضرت نیز مانع ارتباط صمیمی ایشان با دیگران نمی‌شد.
امیرمؤمنان(ع) در توصیف رفتار اجتماعی پیامبر(ص) فرمودند: «پیامبر(ص) روی زمین می‌نشست و غذا می‌خورد و با تواضع، همچون بردگان جلوس کرده و با دست خویش کفش و لباسش را وصله می‌کرد. بر مرکب بدون زین سوار می‌شد و کسی را پشت سر خویش سوار می‌کرد» (نهج‌البلاغه، خ۱۶۰).

پیامبری محبوب در میان مردم

با نگاه به جایگاه اجتماعی پیامبر اکرم(ص) پس از سال‌های اولیه بعثت متوجه می‌شویم محبوبیت، پیامدی از نحوه رفتار و زیست اجتماعی و اخلاقی ایشان بوده است. هر چه افراد صالح به آن حضرت نزدیک‌تر می‌شدند، بیشتر شیفته و دلباخته ایشان می‌شدند تا جایی که حاضر بودند به‌خاطر حفظ جان پیامبر(ص)، جان خود را بدهند. برخی اصحاب به‌قدری آن حضرت را دوست داشتند که فراق برای آنان قابل تحمل نبود.
حضرت علی(ع) می‌فرمایند: «روزی یکی از انصار خدمت پیامبر(ص) رسید و گفت: یا رسول‌الله! فراق شما برایم قابل تحمل نیست. هر گاه به یاد شما می‌افتم مجبورم زندگی‌ام را ترک کنم و برای زیارت شما شرفیاب شوم تا آرامش یابم. فکر می‌کنم اگر روز قیامت شما به اعلی علّیین عروج کنید و من نتوانم شما را ببینم چگونه به زندگی خود ادامه دهم؟ سپس این آیه شریفه نازل شد: و کسانی که از خدا و پیامبر اطاعت کنند، در زمره کسانی خواهند بود که خدا ایشان را گرامی داشته (یعنی) با پیامبران و راستان و شهیدان و شایستگان‌اند و آنان چه نیکو همدمانی‌اند) (نسا: ۶۹). پس از آن، پیامبر(ص) آن مرد انصاری را بشارت داد که اگر مطیع خدا و رسول باشد در قیامت نیز با او خواهد بود»(محمدباقر مجلسی، پیشین، ج ۸، ص ۱۸۹). همه این موارد اثباتی برای نتیجه دادن رفتار به دور از تکلف پیامبر(ص) با دیگران است. در همین راستا خوب است به روایتی از ابوذر، یار پیامبر(ص) اشاره کنیم. او نقل می‌کند: روزی سلمان به پای پیامبر(ص) افتاد و خواست پای حضرت را ببوسد. رسول خدا(ص) مانع شدند و فرمودند: «آن‌گونه که غیر اعراب با پادشاهان خود رفتار می‌کنند با من رفتار مکن. من بنده‌ای از بندگان خدا هستم؛ می‌خورم آنچه غلامان می‌خورند و می‌نشینم آن‌گونه که غلامان» (محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، بیروت، مؤسسةالوفاء، ۱۴۰۳، ج ۲۷، ص ۱۳۹).

پیامی برای همه اعصار

پیامبر اعظم(ص) با توجه به دوره‌ای که در آن به رسالت مبعوث شدند با مشکلات زیادی روبه‌رو بودند. جامعه آن زمان، جامعه‌ای بدون مشکل و یکدست نبود. باورهایی که پیامبر(ص) به مرور زمان و در جریان نزول چندین ساله آیات قرآنی در میان مردم رواج دادند، موجب شد زیست مردم کم‌کم به سمت راه درست تغییر کند. پیامبر(ص)، اسلام را تنها دین حق بیان کردند، همان‌طور که در سوره آل‌عمران آیه ۱۹ آمده است: «انّ الدین عند الله الاسلام» و دین مبین اسلام را تنها راه مستقیمی که خداوند متعال آن را شایسته پیروی است به همگان معرفی کردند. در سوره مائده آیه ۵ آمده است: «و رضیتُ لکم الاسلام دیناً» اما یقین به حقانیت اسلام و اعتقاد به جهانی بودن آن، هرگز ایشان را به ستیز با پیروان سایر ادیان و مکاتب و تحمیل عقیده بر آنان وانداشت، بلکه حضرت برای زندگی با مردم، از هر کیش و مذهب، برنامه خاصی داشتند و همگان را به همزیستی مسالمت‌آمیز دعوت می‌کردند.

خیرخواهی را از پیامبر(ص) بیاموزیم

پیامبر اکرم(ص) مظهر رحمت حضرت حق بودند و نسبت به همه انسان‌ها خیرخواهی عمیق داشتند. خدای متعال در وصف پیامبر(ص) فرمود: «لَقَدْ جَاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنفُسِکُمْ عَزِیزٌ عَلَیْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِیصٌ عَلَیْکُمْ بِالْمُؤْمِنِینَ رَءُوفٌ رَحِیمٌ؛ به‌راستی برای شما پیامبری از خودتان آمد که بر او دشوار است شما در رنج بیفتید، به هدایت شما حریص و نسبت به مؤمنان دلسوز و مهربان است» (توبه: ۱۲۸).
علامه طباطبایی در تفسیر این آیه آورده است: «معنای آیه این است: هان ای مردم! پیغمبری از جنس خود شما آمد که از اوصافش یکی این است که از خسارت دیدن شما و از نابودی شما، ناراحت می‌شود و دیگر اینکه او در خیرخواهی و نجات شما، چه مؤمن و چه غیرمؤمن، حریص است و اینکه او به‌خصوص نسبت به مؤمنان رئوف و مهربان است» (سید محمدحسین طباطبایی، پیشین، المیزان، ج ۹، ص ۴۱۱).
از پیامبر(ص) نقل قول‌های زیادی در این زمینه داریم؛ توصیه به خیرخواهی یکی از موارد مشهور در مورد ایشان است. ایشان به پیروان خود می‌فرمودند خیرخواه مردم باشند: «آنچه برای خود دوست داری برای مردم نیز همان را دوست بدار. در این صورت، مؤمن خواهی بود» (محدث نوری، مستدرک الوسائل، ج ۱۱، ص ۱۷۶).
با مطالعه تاریخ و بررسی نظر کارشناسان دینی متوجه می‌شویم مبارزات و جهاد پیامبر(ص) با مشرکان نیز از سر خیرخواهی بود. ایشان همانند جراحی دلسوز برای بریدن عضو فاسد و نجات جامعه از تباهی و دفاع از حقوق انسانیت اقدام به جهاد می‌کردند. ایشان هرگز برای اشباع خودکامگی، قدرت‌طلبی و دنیاخواهی شمشیر نزدند. در حقیقت، شمشیر در دست پیامبر(ص) و پیروانشان شمشیری نیست که درصدد از پای درآوردن جانی برآید، بلکه جلوه‌گاه عظمت الهی و شعاعی از اشعه ربانی است؛ شمشیری بوده که گلشن جان‌های آدمیان را که میهمانان چند روزه خوان گسترده الهی‌اند، از خارهای زهرآگین پاک کرده و آن را آبیاری می‌کرد (برگرفته از محمدتقی جعفری، حکمت و اصول سیاسی اسلام، ص ۵۰۹ـ۵۲۰).

منابع:
اصول برجسته در سیره اجتماعی پیامبر اعظم(ص)؛ نویسنده: حسین عبدالمحمدی بنچناری
تأثیر اخلاق‌مداری پیامبر اکرم(ص) بر تحقق همبستگی اجتماعی؛ نویسنده: یدالله حاجی‌زاده