در دورانی که انسان‌ها در میان شکاف‌های عمیق فکری، تضادهای مذهبی، نژادی و سیاسی زندگی می‌کنند، چراغ راهی نورانی از سوی امام رضا(ع) در سیره‌اش می‌درخشد. حضرت ثامن‌الحجج(ع) با مهربانی بی‌حد، تحمل بی‌پایان و سازش نهادینه، مدارا را نه صرفاً یک اخلاق فردی، بلکه پایه‌ای از تمدن اسلامی و زندگی مسالمت‌آمیز تلقی می‌کرد. این ارزش در آیات و احادیث اسلامی و به‌ویژه در روایات مربوط به سیره امام رضا(ع)، نه تنها مورد تأکید قرار گرفته، بلکه به عنوان راهی به سوی همدلی، صلح و اتحاد میان مذاهب و فرقه‌ها مطرح شده است. امروز در جهانی که فناوری و ادیان، نژادها و نگرش‌های متفاوت با هم برخورد می‌کنند، سبک زندگی امام رضا(ع) می‌تواند نمادی از مهربانی و مدارا باشد که نه تنها جامعه را در برابر خشونت و تضاد محافظت می‌کند، بلکه آن را به سوی تمدنی اسلامی، مسالمت‌آمیز و مصلح سوق می‌دهد.
در گفت‌وگو با حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر مسعود آذربایجانی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه به مدارا در اسلام و سیره رضوی می‌پردازیم. این سبک زندگی نه تنها نمونه‌ای از اخلاق اسلامی است، بلکه در جهان امروز می‌تواند راه‌حلی برای هم‌پیمانی میان مذاهب و فرقه‌ها باشد.

مدارا، اساس سیره رضوی

دکتر آذربایجانی در ابتدا با اشاره به مدارا در سیره رضوی می‌گوید: در احادیث رضوی، مدارا به عنوان یکی از مفاهیم اساسی و برجسته مطرح شده است که ترکیبی از لطف، مهربانی، تحمل و سازش در میان افراد متفاوت را دربرمی‌گیرد. سبک زندگی در احادیث رضوی، بیش از یک مجموعه رفتارهای فردی؛ به عنوان سیره‌ای کلی و استمراری در جهت دستیابی به اهداف معنوی و مادی توصیف می‌شود. این سبک زندگی، گرایش‌های عمیق فردی، ارزش‌ها و نگرش‌های اجتماعی را در حوزه‌های اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و اخلاقی دربرمی‌گیرد. در این چارچوب، مدارا به عنوان یکی از ارکان اصلی سبک زندگی اسلامی قرار می‌گیرد، زیرا امکان همزیستی مسالمت‌آمیز در جامعه‌ای تنوع‌زده و پیچیده، بدون مدارا غیرممکن است. از میان مبانی عقلی مدارا، می‌توان به نیاز به صلح، همدلی، دوری از خشونت و گسترش روابط اجتماعی از طریق فناوری اشاره کرد. این مفاهیم به‌ویژه در مورد مواجهه با افراد متفاوت، نیاز به تسامح در برابر مذاهب و نگرش‌های متفاوت و ایجاد همکاری در جهانی شدن انسان‌ها تأکید شده است. مدارا در سیره رضوی نه تنها ابزاری برای ایجاد آرامش فردی، بلکه پایه‌ای برای ساخت تمدن نوین اسلامی و ایجاد انسان‌هایی مسالمت‌آمیز و مصلح در جهان است.
وی ادامه می‌دهد: تفاوت انسان‌ها از نظر نژاد، قبیله، استعداد و توانایی در آیات قرآن کریم مورد اشاره قرار گرفته است. «یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَأُنْثَی وَجَعَلْنَاکُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاکُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ». از یک زن و مرد آفریده شده‌ایم؛ اما شعوب و قبایل تفاوت دارند. عبدالعزیز قراطیسی می‌گوید: خدمت امام صادق(ع) رسیدم و مطالبی از عقاید شیعیان به حضرت بیان کردم. فرمود: ای عبدالعزیز ایمان ۱۰ درجه دارد. مثل یک نردبان که ۱۰ پله دارد و پله پله از آن بالا می‌روید. نباید کسی که درجه‌ای دارد به کسی که درجه‌اش پایین‌تر است بگوید تو ایمان نداری.
مگر ما جعفری و پیرو امام صادق(ع) نیستیم؟ نباید به کسی بگوییم تو یک درجه پایین‌تر هستی و ایمان نداری. سلمان درجه دهم، ابوذر نهم، مقداد هشتم. کسی که در درجه پایین‌تر از تو است او را از ایمان ساقط مدان تا کسی که در درجه بالاتر است، تو را ساقط نکند. چون دیدی کسی پایین‌تر از تو است و می‌توانی تا درجه خود بالا ببری، ببر؛ اما با نرمی و مدارا. با نرمی و مدارا می‌توانیم کسی که ایمانش پایین‌تر است را بالا بیاوریم.

فضیلتی برای ایمان و اخلاق

این کارشناس دینی به جنبه دیگری از مدارا اشاره و تشریح می‌کند: مواجهه اخلاقی و مدارا با دیگران؛ خوش‌خلقی، خوش‌رفتاری و خوش‌بیانی که در آیات و روایات بیان شده را نیز شامل می‌شود. «فَبِما رَحمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنتَ لَهُم وَلَو کُنتَ فَظًّا غَلیظَ القَلبِ لَانفَضّوا مِن حَولِکَ فَاعفُ عَنهُم وَاستَغفِر لَهُم وَشاوِرهُم فِی الأَمرِ فَإِذا عَزَمتَ فَتَوَکَّل عَلَی اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ المُتَوَکِّلینَ». خداوند متعال در این آیه می‌فرماید اگر خشن و غلیظ‌القلب بودی، همه از اطرافت پراکنده می‌شدند؛ پس مدارا برای مواجهه با دیگران لازم است. همچنین پیامبر(ص) می‌فرماید: «علیّ بمداراة النّاس کما یَجب علیّ إقامةُ الفرائض»، یعنی مدارا به عنوان یک فضیلت در منظومه اخلاق اسلامی، همسنگ با اقامه فرائض در این روایت نبوی است. امیرالمؤمنین(ع) درباره پیامبر(ص) می‌فرماید: «کانَ رَسُولُ اللّه صلی الله علیه و آله، دائِمَ الْبِشْرِ، سَهْلَ الْخُلْقِ، لَیِّـنَ الْجانِبِ، لَیْسَ بِفَـظٍّ وَ لا غَـلیظٍ» یا در روایتی پیامبر(ص) می‌فرماید: «مُداراةُ النّاسِ نِصفُ الإیمانِ، والرِّفقُ بِهِم نِصفُ العَیشِ» نیمی از ایمان، مداراست.
دکتر آذربایجانی به لزوم مدارا در تبلیغ و دعوت و اجرای آموزه‌های دینی اشاره کرده و یادآور می‌شود: خداوند متعال می‌فرماید «مَا یُرِیدُ اللَّهُ لِیَجْعَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ حَرَجٍ وَلَکِنْ یُرِیدُ لِیُطَهِّرَکُمْ وَلِیُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ» بنا نیست ما عسر و حرج برای مردم ایجاد کنیم که احساس کنند آن‌ها را به سمت طهارت می‌بریم. پیامبر(ص) هنگامی که می‌خواست معاذ بن جبل را برای تبلیغ به یمن اعزام کند، فرمود: «یا معاذ بشر و لا تنفر». باید مراقب باشیم با رفتار بد و نامناسب خودمان در دعوت به دین، مردم را متنفر نکنیم. «یسر و لاتعسر» برای مردم سخت‌گیری نکنید. همچنان که امیرالمؤمنین(ع) می‌فرماید: «إنَّ مُداراةَ أعداءِ اللّه ِ مِن أفضَلِ صَدَقَةِ المَرءِ عَلی نَفسِهِ و إخوانِهِ» یعنی مدارا با دشمنان خدا از بالاترین صدقه‌های انسان، هم بر خود و هم برای برادر مؤمن است. همچنین در ذیل آیه «وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً» حضرت می‌فرماید چطور با مردم خوب سخن بگویید؛ با مؤمنان با خوش‌رویی صحبت کرده و با مخالفان نیز مدارا کنید. مدارا بیشتر برای مخالفان و دشمنان است تا آن‌ها را جذب ایمان کنیم؛ اگر این کار را کردید راحت‌تر از این است که شرور آن‌ها را از خود و مؤمنان بازدارید.

مدارا، نماد خرد و عفاف

عضو هیئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه به برخی نمونه‌های عینی و مصادیق مدارا اشاره کرده و توضیح می‌دهد: یکی از این موارد، تحمل باورها، عقاید و افکار دیگران است. خداوند متعال می‌فرماید: «وَ إِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ اسْتَجَارَکَ فَأَجِرْهُ حَتَّی یَسْمَعَ کَلَامَ اللَّهِ ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ ذَلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا یَعْلَمُونَ» اجازه بدهید بفهمند و ادراک کنند تا بتوانند دین را از روی درک و شعور انتخاب کنند.
نکته مهم دیگر، گوش دادن و توجه کردن به سخنان دیگران است. عفو، گذشت و چشم‌پوشی از خطای دیگران براساس آیه «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ مِنْ أَزْوَاجِکُمْ وَأَوْلَادِکُمْ عَدُوًّا لَکُمْ فَاحْذَرُوهُمْ وَإِنْ تَعْفُوا وَتَصْفَحُوا وَتَغْفِرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ» همچنان که در سوره تغابن برای خانواده آمده، مهم است و در جای دیگر نیز درباره غیرخانواده و در معاشرت اجتماعی به این موارد از مدارا اشاره شده است.
دکتر آذربایجانی خاطرنشان می‌کند: خردمندی، تغافل، تجاهل و پوزش‌پذیری نیز از مصادیق مهم است. نباید هر خطا و مسئله‌ای که می‌بینیم، بزرگ کنیم. یکی از اسمای خداوند این است که «لم یؤاخذ بالجریرة» به چیزهای کوچک گیر نمی‌دهد. اگر می‌خواهیم مظهر این اسم خداوند باشیم، باید این‌طور باشیم. «وَلْیَعْفُوا وَلْیَصْفَحُوا أَلا تُحِبُّونَ أَنْ یَغْفِرَ اللَّهُ لَکُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ» کلید بخشش از سوی خداوند این است که ما هم دیگران را ببخشیم. «رأس الحکمة مداراة الناس» و یا «عنوان العقل مداراة» بخشی از روایات ماست. همدلی، نرم‌خویی، خوش‌رویی، گفتار نیک و پسندیده و پرهیز از لعن، سب یا دشنام و تکفیر دیگران نیز از دیگر نمونه‌های مدارا در سبک زندگی اسلامی به شمار می‌روند.

مدارا، نیاز دنیای امروز

این استاد حوزه و دانشگاه با تشریح مدارا در سیره و سخنان امام رضا(ع) و سبک زندگی رضوی می‌گوید: امام رضا(ع) اقتضای عقل و خردمندی را مدارا دانسته و می‌فرماید معیار عبادت، فراوانی روزه گرفتن و نماز خواندن نیست؛ بلکه بسیار تفکر کردن در امر خداوند متعال است. بعد در جای دیگر وقتی از حضرت سؤال می‌شود عقل چیست، می‌فرماید: «التَّجَرُّعُ لِلغُصَّةِ، و مُداهَنَةُ الأَعداءِ، و مُداراةُ الأَصدِقاءِ» یعنی حتی با دشمنان مداهنه کنید؛ البته مداهنه در اینجا به معنای مداراست؛ نه سازش‌کاری. اقتضای عقلانیت و تفکر در حقیقت مداراست. نکته مهم بعدی مدارا در روش و منش مناظره امام با رهبران ادیان و مذاهب دیگر است. امام رضا(ع) در گفت‌وگو با زنادقه، جاثلیق نصرانی، رئیس الجالوت یهودی، عالم زرتشتی، عالم سنی، اسماعیل سندی، یحیی بن زحاک سمرقندی و... در ابتدا با عطوفت و مهربانی برخورد می‌کرد. این‌ها ملاکی است که به ما الگو می‌دهد و سبک زندگی است.
حجت‎الاسلام آذربایجانی در پایان تأکید می‌کند: مدارا در سبک زندگی رضوی یکی از نکاتی است که امروزه همه ناچار به تبعیت از آن هستیم. همچنان که امام رضا(ع) در گفت‌وگو با افرادی که با فکر و اندیشه سیاسی، اجتماعی، دینی و... متفاوت می‌اندیشند؛ ابتدا با عطوفت و مهربانی برخورد می‌کرد و از مشترکات و موارد توافق سخن می‌گفت و بعد به مناظره می‌پرداخت، تا جایی که جاثلیق که نصرانی بود می‌گوید به مسیح سوگند در میان علمای مسلمان کسی مثل شما نیست. امام رضا(ع) هیچ‌وقت در مناظرات از کوره درنمی‌رفت یا تند نمی‌شد و پرخاش نمی‌کرد. دعوت مردم به مدارا با یکدیگر، دلسوزی، خیرخواهی، مهرورزی، مسئولیت‌پذیری، دیگردوستی و برخورد منصفانه، عادلانه و به‌دور از ظلم و تعدی حتی برای غیرمسلمانان از مواردی است که در سیره رضوی قابل استفاده است.