تغییرات اقلیمی، کمبود آب، میزان تلفات و ضایعات محصولات کشاورزی، تخریب خاک و بسیاری دیگر از عوامل تأثیرگذار در حوزه کشاورزی نشان میدهد دیگر با این تهدیدها و بدون بهرهگیری از فناوریهای جدید و محصولات دانشبنیان نمیتوان به افزایش بهرهوری در حوزه کشاورزی امیدوار بود.در شرایط تغییر اقلیم حال حاضر ما با پیامدهایی مانند کاهش عملکرد و پایداری محصولات، تغییر در زمان گلدهی، جابهجایی الگوهای بارندگی، تغییر زمان کشت و برداشت، ورود آفات و بیماریهای جدید و وقوع پدیدههایی مانند خشکسالی و موجهای گرما یا سرمای نابهنگام مواجهیم و همه اینها نشاندهنده آن است که الگوهای پیشبینیپذیر و روشهای کلاسیک برای تولید قابل اتکا نیستند.
مطالعات صورت گرفته توسط جهاد کشاورزی با همکاری مرکز ملی مطالعات راهبردی کشاورزی و اتاق آب ایران و همچنین گزارشهای سازمان خواربار جهانی (فائو) نشان میدهد مقدار آب تلف شده از ضایعات کشاورزی به میزان ۳/۹ و حتی بنا به آمار فائو ۱۳ میلیارد مترمکعب معادل حدود ۴۵ درصد حجم آب ذخیره شده در کل سدهای کشور (سال ۹۳-۹۲) بوده که ارزش اقتصادی آن بیش از ۸/۲ میلیارد دلار معادل ۳۶۴ هزار میلیارد ریال است!
اینها فقط عدد نیستند، بلکه بیانگر مقدار آب زیرزمینی خارج از دید و تصور ماست که هر ساله از دست میرود و گواه آن است که کشاورزی سنتی و تکیه بر روشهای قدیمی نمیتواند حتی ما را به نزدیکی افق ترسیم شده در برنامه هفتم برساند.
ضرورت شکلگیری کشاورزی دانشبنیان
رئیس مرکز توسعه مکانیزاسیون و صنایع کشاورزی وزارت جهاد کشاورزی در گفتوگو با قدس با بیان اینکه هوشمندسازی صنایع تبدیلی غذایی موتور محرکه توسعه صادرات و شکلگیری کشاورزی دانشبنیان در کشور است، اظهار کرد: صنایع تبدیلی و غذایی حلقه کلیدی در اقتصاد کشاورزی هستند که با افزایش ارزش محصولات، کاهش خامفروشی و ارتقای کیفیت میتوانند سهم ایران را در بازارهای جهانی افزایش دهند. کریم ذوالفقاری افزود: هوشمندسازی این صنایع دیگر یک انتخاب نیست، بلکه ضرورت رقابت در بازارهای جهانی است.
ذوالفقاری ادامه داد: بهکارگیری فناوریهای نوین مانند هوش مصنوعی، اینترنت اشیا، کلانداده، نانو فناوری و بلاکچین در این صنایع مدیریت تولید را بهینه کرده، ضایعات را کاهش داده و محصولات را ارتقا میدهد. به عنوان نمونه سنسورها و سیستمهای هوشمند، شرایط نگهداری محصولات در انبار و سردخانه را به صورت لحظهای پایش میکنند و فناوری بلاکچین امکان ردیابی کامل محصول از مزرعه تا سفره مصرفکننده را فراهم میکند.
وی با تأکید بر اهمیت اتوماسیون و رباتیک در تولید گفت: استفاده از رباتها و خطوط تولید هوشمند، بهرهوری صنایع غذایی و تبدیلی را چندین برابر افزایش و وابستگی به نیروی کار سنتی را کاهش میدهد. همچنین فناوری نانو ضمن افزایش ماندگاری محصولات در بستهبندی هوشمند، ظرفیت صادرات به بازارهای دوردست را نیز فراهم میکند.
رئیس مرکز توسعه مکانیزاسیون و صنایع کشاورزی به چالشهای مسیر هوشمندسازی نیز اشاره و اضافه کرد: هزینههای سرمایهگذاریهای اولیه، کمبود زیرساختهای دیجیتال در برخی مناطق تولیدی و نیاز به نیروی انسانی متخصص از مهمترین موانع پیش روی ما بوده، اما با حمایت دولت و همکاری بخش خصوصی این موانع قابل رفع هستند.
ذوالفقاری تحقق تحول دیجیتال در صنایع تبدیلی را نیازمند همکاری دانشگاهها، شرکتهای دانشبنیان و صنایع دانست و افزود: ایجاد مراکز نوآوری تخصصی و توسعه آموزشهای مهارتی و مالی دولت از پیششرطهای موفقیت در این مسیر است.
وی تصریح کرد: صنایع تبدیلی و غذایی میتوانند موتور اقتصاد کشاورزی کشور باشند. حرکت در مسیر هوشمندسازی؛ افزایش صادرات و ایجاد ارزش افزوده واقعی را تضمین و ایران را به یکی از کشورهای پیشران منطقه در حوزه کشاورزی هوشمند تبدیل میکند.
هدررفت محصولات کشاورزی
رئیس گروه تخصصی صنایع تبدیلی و غذایی مرکز تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی در گفتوگو با قدس با اشاره به عوامل متعددی که در هدررفت محصولات کشاورزی تأثیرگذار هستند، گفت: اگر بخواهیم تعریف دقیقی از ضایعات و هدررفت محصولات کشاورزی داشته باشیم باید آن را به دو بخش تفکیک کنیم؛ یک بخش انتهای زنجیره تأمین است که شامل فروشگاهها، سوپرمارکتها، رستورانها و مصرفکننده نهایی میشود و در واقع اقدامهایی که موجب کاهش کمی و کیفی مواد غذایی میشود در این بخش قرار میگیرد که به اصطلاح به آن ضایعات مواد غذایی میگویند. اما بخش دیگر شامل ابتدای زنجیره تأمین یعنی تولید، برداشت، حمل و نقل، بستهبندی، ذخیرهسازی، سیلو، انبار، سردخانه، توزیع و همچنین فراوری میشود که البته در واحد فراوری نیز ذخیرهسازی، لجستیک و عمدهفروشی را داریم که در این بخشها نیز شاهد هدررفت مواد غذایی هستیم.
دکتر مهدی نیکخواه بیان کرد: در واقع هدررفت مواد غذایی به موضوعات لجستیکی، امکانات و تجهیزات فنی برمیگردد و بیشتر کشورهای در حال توسعه درگیر آن هستند، در حالی که بخش ضایعات مواد غذایی عمدتاً با مسائل فرهنگی و آموزشی در ارتباط است.
وی افزود: ما در ایران بیشتر درگیر هدررفت مواد غذایی یعنی بخش زنجیره تأمین و تولید هستیم که با مسائل تخصصی و تجهیزات فنی در مراحل کاشت، داشت، برداشت و پس از برداشت در ارتباط است.
این عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی در خصوص ارتباط الگوی کشت با کاهش ضایعات کشاورزی اظهار کرد: یکی از مهمترین مواردی که ضرورت دارد مورد توجه قرار گیرد، تطبیق بهتر تولید با نیاز بازار است، به طوری که برخی از سالها تولید محصولات کشاورزی مانند سیبزمینی، پیاز، گوجهفرنگی، هندوانه و یا حتی سیب درختی آن قدر زیاد است که انبوهی از ضایعات این محصولات در استانهای مختلف ایجاد میشود و کشاورزان در نبود خرید تضمینی این محصولات نمیدانند با محصولات مازاد خود چه کنند.
برنامهریزی نیاز داریم
این عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی با اشاره به این نکته که اگر محصولات زراعی هر منطقه طبق برنامه اصلاح الگوی کشت و با توجه به نیاز بازار مصرف تولید شوند کشاورزان مجبور به معدوم کردن محصولات خود نخواهند بود، ادامه داد: در این صورت کشاورزان میتوانند محصولاتی با بیشترین بازدهی و کمترین هدررفت را تولید و به بازار عرضه کنند.
نیکخواه بیان کرد: الگوی مصرف درباره زمان کشت و زمانی که قرار است محصول به بازار عرضه شود برنامهریزی میکند تا مشخص باشد نیاز بازار داخل چقدر است و این محصولات قابلیت عرضه به چه بازارهایی را دارند.
وی یادآور شد: همچنین در الگوی مصرف به کشاورز اطلاعاتی از جمله اینکه از کدام گونه، بذر یا نهال استفاده کند داده میشود تا محصولی سالمتر و ماندگارتر داشته باشد و دیرتر فاسد یا خراب شود.
وی تأکید کرد: این موضوعات موجب میشود کشاورزان زمان بیشتری برای عرضه به بازار داشته باشند و این موارد به بخش مربوط به ذخیرهسازی و فراوری که یکی از برنامههای بسیار مهم الگوی کشت است، برمیگردد.
وی بیان کرد: در همین راستا در مناطقی که محصول زیادی تولید میشود و بازار مصرف برای تازهخوری وجود ندارد باید از صنایع تبدیلی استفاده شود که تحقق این مهم نیازمند ارتباط دستگاهها از جمله وزارت صنایع با وزارت جهاد کشاورزی است و باید برنامهریزی شود صنایع تبدیلی در مجاورت مراکز و قطبهای تولید ساخته شوند تا محصولاتی که بازار فروش کمتری در منطقه دارند در مدت زمان کوتاهی فراوری و از هدررفت آنها پیشگیری شود.
چه باید کرد؟
بسیاری از کارشناسان و فعالان حوزه کشاورزی بر این باورند که اگر با همان روش سالهای گذشته منابع را مصرف کنیم و همان طور ادامه دهیم، آینده کشاورزی اصلاً امیدوارکننده نخواهد بود.آنها معتقدند با اتکا به روشهای قدیمی ممکن است کشاورزی در بسیاری از مناطق نابود و حتی امنیت غذایی و حاکمیت غذاییمان تهدید شود.
آنها تأکید دارند باید سیاستها در سطح کلان تغییر کرده و وزارت جهاد کشاورزی نقش پررنگتری در مدیریت کشاورزی ایفا کند، نه اینکه صرفاً بر افزایش تولید تمرکز داشته باشد، بلکه باید الگوهای کشت مناسب، سیاستهای تشویقی برای حمایت از کشاورزان و برنامههایی برای ترویج کشاورزی پایدار تدوین کند.
کارشناسان در این حوزه اعتقاد دارند باید برنامههای ویژهای در مناطق با کشاورزی پایدار طراحی شود تا سیستمهای کشاورزی پایدار باقی بمانند و مشکلات موجود در این بخش حل شود.
کارشناسان این حوزه معتقدند استفاده از روشهای علمی و فناوریهای پیشرفته میتواند به بهبود کیفیت محصولات کشاورزی، افزایش ارزش غذایی و کاهش آلودگی آنها کمک کند زیرا با افزایش جمعیت جهان، نیاز به تولید بیشتر محصولات کشاورزی برای تأمین امنیت غذایی امری ضروری و بدیهی است و صنعت میتواند با ارائه راهکارهای نوین، به افزایش تولید و کاهش ضایعات کمک کند.
نظر شما