در عصر حاضر، میدان نبرد علیه نسل نوجوان از عرصه نظامی و سخت به فضای جنگ نرم و شناختی انتقال یافته است. هدف دشمنان اسلام و ایران، دگرگونسازی ذهن و هویت نوجوانان از راه رسانهها و مهندسی اجتماعی است. نوجوانان به علت ویژگیهایی همچون هیجانطلبی، تمایل به دیدهشدن و جستوجوی هویت، آسیبپذیرترین قشر در برابر امواج فتنههای نوظهور، بهویژه در فضای مجازی و شبکههای اجتماعی به شمار میروند. قرآن کریم و روایات معصومین(ع) همواره خانواده را نخستین سنگر در برابر هجمههای تهاجمی و انحرافی دانسته و اصلاح یا فساد نسلها را وابسته به نقش فعال و نظارتی والدین معرفی کردهاند.
خانواده از منظر آیات و روایات «کانون آرامش»، «میدان تربیت ایمانی»، «محل گفتوگو و اقناع» و «مرکز رشد شخصیت و عقلانیت» است. بیگمان، تضعیف نقش تربیتی خانواده، راه را برای تأثیرگذاری هجمههای فکری و اخلاقی دشمنان هموار میکند. بنابراین بازتعریف نقش راهبردی خانواده نه یک توصیه عاطفی، بلکه ضرورتی تمدنی است. به همین دلیل، بازخوانی جایگاه خانواده از منظر قرآن و روایات و ارائه راهکارهای عملی برای ایستادگی در برابر فتنههای نوین، ضرورتی اساسی است. در این نوشتار، ضمن تبیین نقش و رسالت خانواده در مراقبت از نوجوان در عصر جنگ شناختی، مهمترین راهبردها و آموزههای تربیتی برگرفته از آیات و روایات مورد بررسی قرار میگیرد.
۱. مسئولیت تربیتی والدین در قرآن و سنت
در قرآن، مسئولیتپذیری والدین در تربیت نسل با تأکید فراوان آمده است. آیه ششم سوره تحریم «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنفُسَکُمْ وَأَهْلِیکُمْ نَارًا وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ…؛ ای کسانی که ایمان آوردهاید! خود و خانوادهتان را از آتشی حفظ کنید که سوخت آن مردم و سنگهاست…». این فرمان الهی، مسئولیت تربیت و مراقبت والدین را در نجات معنوی فرزندان واجب میداند؛ یعنی تنها به صلاح خویش اکتفا نکنند، بلکه در قبال هدایت فرزندان پاسخگو باشند.
دستور مشابهی در سوره طه آیه ۱۳۲ آمده است: «وَأْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلَاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَیْهَا؛ خانوادهات را به نماز فرمان ده و خود بر انجام آن شکیبایی ورز». یعنی والدین نقش راهبر، هادی و الگوی عملی دینداری برای اهل خانه را دارند و با صبر و پایداری، ارزشهای دینی را در بستر خانواده تثبیت میکنند.
در روایات نیز نگاه عمیق پیامبر(ص) به این امر بازتاب یافته است: «کلُّکُم راعٍ وکلکم مسئولٌ عن رعیتهِ…؛ همه شما نگهبان هستید و همه در برابر رعیت خویش مسئولید» (کافی، ج۵). همچنین امام علی(ع) فرمود: «ما نَحَلَ والدٌ ولدَهُ نِحلةً خیرًا من أدبٍ حسنٍ؛ هیچ پدری به فرزندش عطایی بهتر از ادب نیکو نبخشیده است». این روایت نشان میدهد اصل مصونیت نوجوان در پرتو اخلاق و پرورش عقلی و رفتاری خانوادگیاش تأمین میشود؛ نه صرفاً با نصیحت یا حمایت مالی.
۲. خانواده؛ سنگر تربیت، محل گفتوگو و آرامش
خانواده اگر پایگاه محبت، گفتوگو و آرامش باشد، نوجوان کمتر جذب هیجانات مخرب فضای مجازی میشود. قرآن، خانواده مطلوب را چنین ترسیم میکند: «وَالَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّیَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْیُنٍ…؛ پروردگارا! از همسران و فرزندانمان روشنی چشم به ما عطا کن و ما را پیشوای پرهیزکاران قرار بده».(سوره فرقان، آیه۷۴). اینجا، خانواده به عنوان مرکز آرامش، محبت و رشد و بسترساز رهبری جامعه متقی معرفی شده و روشنی چشم، نمادِ آرامش عاطفی، امنیت روانی و همدلی اعضاست. سیره نبوی نشان میدهد ارتباط عاطفی و گفتوگو با نوجوان، اساس تربیت موفق است. پیامبر(ص) در تربیت کودکان، صبر، شفقت و توجه عمیق را اصل میدانست و با تشویق به همدلی و مشارکت در تصمیمها، نوجوان را آماده نقشآفرینی صحیح میکرد.
۳. آسیبشناسیِ نبود تربیت فعال در خانواده
در رخدادهای اجتماعی چند سال اخیر، بارها دیده شده نوجوانانی که پیوند عاطفی و فکری با خانواده ندارند، بیشتر به سمت گروههای آسیبرسان و هویتهای جعلی در فضای مجازی سوق داده میشوند. در روایت نبوی آمده: «الولد سیّد سبع سنین و عبد سبع سنین و وزیر سبع سنین…» (وسائلالشیعه، ج۲۱، ص۴۷۴) فرزند در هفت سال نخست، آزادی و محبت میخواهد؛ در هفت سال دوم، نیازمند آموزش و نظم است و در هفت سال سوم، باید مشاور و شریکی برای والدین شود. بیتوجهی به این مراحل، نوجوانان را در فضای پرجاذبه رسانهها، در برابر موجهای احساسی و هویتی، بیپناه میگذارد.
۴. راهبردهای کارآمد؛ پدافند فعال تربیتی
الف) گفتوگوی مستمر و اقناع هوشمندانه: آیه «فَبَشِّرْ عِبَادِ الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ…؛ پس بشارت ده بندگان مرا، همانها که سخن را میشنوند و از نیکوترین آن پیروی میکنند» (زمر:۱۸) دعوت به شنیدن و انتخاب آگاهانه بهترین سخن میکند. این آیه تأکید دارد انسان خردمند، سخنان گوناگون را با دقت میشنود و بهترین را برمیگزیند و راه خود را بر همان اساس انتخاب میکند. فضای خانه باید محل شفافسازی و رفع ابهامهای فکری نوجوان باشد تا روح نقادی و انتخاب آگاهانه شکل گیرد.
ب) آموزش سواد رسانهای و تقویت عقلانیت: پیامبر(ص) فرمود: «العاقل من دان نفسه و عمل لما بعد الموت…؛ خردمند کسی است که خود را مدیریت کرده و برای آخرت عمل کند…». اینجا، تأکید بر مدیریت هیجانها و نقدگری است. والدین باید نوجوان را مجهز به مهارت تحلیل پیامهای رسانهای و تشخیص تحریف از حقیقت کنند. نوجوانی که راز و پیچیدگی جنگ روانی رسانهها را بفهمد، اسیر موجهای هیجانی نمیشود.
ج) خلق فضای عاطفی سالم و حس تعلق قوی: انگیزه مشارکت و تعلق، از بستر عشق، احترام و پذیرش فردیت نوجوان شکل میگیرد. نوجوانانی که خانواده را مأمن خود مییابند، کمتر به سراغ فضاهای مخرب میروند و نیازهای عاطفیشان به شکل سالم پاسخ میبیند.
د) معرفی الگو و هویت مثبت جایگزین: الگوهای موفق از دل واقعیات زندگی (شهیدان نوجوان، نخبگان پرتلاش و دانشمندان جوان انقلاب اسلامی) قهرمانان واقعی و ملی را به نوجوان معرفی میکنند و او را از جذب الگوهای موهوم بازمیدارند. نوجوان ایرانی باید افتخار کند الگوهایی کارآمد و ارزشمند دارد.
جمع بندی
امروز، خانوادهها در خط مقدم مصونسازی نوجوان در برابر فتنههای رسانهای و هویتزدایانهاند. قرآن و روایات، خانواده را به عنوان سنگر اصلی تمدن اسلامی ـ ایرانی، کانون تربیت نقادانه و آرامش روانی و همچون سپری در برابر انحراف و اغواگری معرفی کردهاند. تحقق جامعه بصیر و مقاوم، در گرو عمقبخشی به گفتوگو و محبت، الگوآفرینی، تقویت سواد رسانهای و آمادهسازی والدین برای ایفای نقش راهبری است. هیجانات و پویایی نسل نوجوان اگر بهدرستی هدایت شود، موتور حرکت تمدن اسلامی خواهد بود و نوجوان امروز، جلودار تحقق اهداف بلند انقلاب و تمدن نوین اسلامی میشود؛ تنها شرط، بازسازی نقش خانواده به عنوان هسته بنیادین دفاع و رشد هویتی است.
نظر شما