آنچه در این حملات هدف قرار گرفته، صرفاً تأسیسات نبوده، بلکه ریشههای تمدن ایرانی بوده است.
آخرین آمار وزارت میراث فرهنگی نشان میدهد که در جریان این جنگ ۴۰ روزه، ۱۳۲ بنای تاریخی و فرهنگی در ۱۸ استان ایران تخریب یا آسیب دیدهاند. استان تهران با بیش از ۶۰ اثر، بیشترین ضربه را متحمل شده و پس از آن اصفهان با ۲۳ اثر و گلستان و کردستان هرکدام با ۱۲ اثر در رتبههای بعدی قرار دارند.
اما پشت این اعداد، فاجعهای عمیق نهفته است: هر یک از این آثار، برگ زرینی از تاریخ این سرزمین هستند.
تهران؛ قلب تمدن در خط مقدم
وزارت میراث فرهنگی فهرست مفصلی از آثار آسیبدیده در پایتخت منتشر کرده که نشان از دامنه وسیع این تهاجم دارد:
کاخ گلستان: تالار آینه و تالار سلام این اثر ارزشمند قاجاری بر اثر موج انفجار آسیب جدی دیدهاند.
مجموعه سعدآباد: ۱۴ موزه از جمله موزه هنرهای زیبا، موزه نظامی و موزه ملت همگی خسارت دیدهاند.
نمادهای ملی: برج آزادی، میدان بهارستان، ساختمان مجلس شورای ملی، میدان ارگ و میدان شهدا.
مساجد و مدارس تاریخی: مسجد ارگ، مسجد سپهسالار (مدرسه عالی شهید مطهری)، مسجد اردبیلیها، مدرسه ابومسلم و مدرسه حکیمباشی.
کاخها و عمارتها: کاخ مرمر، عمارت مسعودیه، عمارت کلاه فرنگی عشرتآباد و زندان قصر، کاخ فرحآباد (دوشانتپه)، عمارت ارباب هرمز و عمارت کلاه پهلوی.
موزهها و مراکز فرهنگی: موزه تاریخ کانون پرورش فکری کودکان، موزه هنرهای ملی، موزه آبگینه، فرهنگسرای نگارستان، حسینیه ارشاد، تالار حوزه هنری و سینما شکوفه.
ساختمانهای تاریخی و مدرن: انستیتو پاستور، دانشگاه جنگ، ساختمان مجلس شورای اسلامی (سنا)، دادسرای عمومی و انقلاب، دادگستری تهران، وزارت دارایی، بانک ملی (شعبه بازار)، رادیو تهران، ترمینال شماره یک مهرآباد، آشیانه قدیمی فرودگاه قلعه مرغی، پادگان ۰۶ و مجموعه سلطنتآباد.
خانههای مشاهیر: خانه تیمورتاش، خانه بینا، خانه پروفسور عدل، خانه احمد مصدق، خانه مستوفیالممالک.
اماکن عمومی: بازار تهران، محور فرهنگی خیابان ولیعصر، ورزشگاه آزادی، مجموعه چوگان و سوارکاری فرحآباد.
این فهرست بلند نشان میدهد که تنوع آثار هدفگرفتهشده - از مسجد تاریخی تا سینمای مدرن، از کاخ قاجاری تا ورزشگاه، از موزه کودک تا انستیتوی علمی - از یک راهبرد هدفمند حکایت دارد: نابودی هر نشانه هویت ایرانی.
اصفهان؛ نصف جهان نیمهجان
اصفهان با ۲۳ اثر آسیبدیده، دومین استان خسارتدیده است. قلب تاریخی این شهر، میدان نقش جهان (ثبتشده در یونسکو) مورد اصابت مستقیم قرار گرفته و بناهای اطراف آن آسیب دیدهاند:
- مسجد شیخ لطفالله با گنبد فیروزهای کمنظیر
- کاخ عالی قاپو با تالار موسیقی
- سردر قیصریه، ورودی تاریخی بازار
دیگر آثار آسیبدیده اصفهان عبارتند از: کاخ چهلستون، مسجد جامع عباسی، موزه هنرهای تزیینی، تالار اشرف، جبه خانه، تالار تیموری، مجموعه توحیدخانه، کاخ هشت بهشت، حمام جارچی باشی، مسجد مریم بیگم، خانههای تاریخی امین، جبارزاده و مشکی، تکیه میرزا رفیعا نایینی، بقعه بابا رکنالدین و موزه خصوصی خط و کتابت.
شهرستان خوانسار نیز در امان نماند: مسجد جامع خوانسار، خانه تاریخی ابهر و مسجد رییسان آسیب دیدهاند.
هدف دشمن؛ نه یک حکومت، که یک تمدن
کارشناسان میراث فرهنگی بر تنوع زمانی و هویتی آثار هدفگرفتهشده تأکید دارند: در این فهرست، هم مسجد سپهسالار دیده میشود، هم کاخ مرمر پهلوی، هم خانه احمد مصدق، هم موزه کانون پرورش فکری کودکان، هم عمارت ارباب هرمز (مرکز زرتشتیان). این یعنی دشمن میان دورههای تاریخی، مذاهب، جریانهای سیاسی و کارکردهای فرهنگی هیچ تفاوتی قائل نشده است. هدف هر چیزی بوده که بوی «ایران» میداده است.
وقتی همزمان به کاخ گلستان (نماد قاجار)، مسجد جامع اصفهان (نماد معماری اسلامی)، خانه احمد مصدق (نماد نهضت ملی)، برج آزادی (نماد انقلاب)، موزه کودک (نماد آینده ایران) و سینما شکوفه (نماد فرهنگ عامه) حمله میشود، یعنی دشمن با یک جناح، یک دین یا یک دوره خاص مشکل ندارد. دشمن با «ایران بودن» مشکل دارد.
تهدیدهای ترامپ؛ تکرار یک اشتباه تاریخی
در روزهای پایانی جنگ، دونالد ترامپ، رئیسجمهور وقت آمریکا، تهدید کرد: «اگر ایران دست از مقاومت برندارد، تمدن آن را نابود خواهیم کرد.» اما تخریب ۱۳۲ اثر تاریخی در عمل ثابت کرد که حتی مدرنترین تسلیحات نیز نمیتواند تاریخ یک سرزمین را پاک کند.
میراث فرهنگی ایران تنها در سنگ و آجر خلاصه نمیشود. این تمدن در ادبیات فارسی (از فردوسی تا حافظ)، در آیینهای کهن (نوروز، شب یلدا، چهارشنبهسوری)، در هنر نگارگری و خوشنویسی، در معماری بومی (بادگیرها، قناتها، یخچالها)، در موسیقی دستگاهی و مهمتر از همه، در حافظه جمعی مردمانی زنده است که هزاران سال است از دل بحرانها عبور کردهاند.
تمدن ایران؛ از هخامنشی تا مقاومت امروز
بمبها شاید بخشی از کاخها و مساجد را نشانه روند، اما هنوز تخت جمشید در فارس سر پاست. هنوز نقش رستم و شوش در خوزستان تاریخ را روایت میکنند. هنوز چغازنبیل (قدیمیترین زیگورات جهان) ایستاده است. هنوز باغهای ایرانی (از باغ فین کاشان تا باغ ارم شیراز) نفس میکشند.
اما مهمتر از همه این بناها، روح تمدنی ایران است؛ همان روحی که باعث شد:
پس از حمله اسکندر (۳۳۰ پیش از میلاد)، فرهنگ ایرانی نه تنها نابود نشد، بلکه یونانیان را تحت تأثیر قرار داد.
پس از حمله اعراب (۶۵۱ میلادی)، ایرانیان زبان و فرهنگ خود را حفظ کردند و تمدن اسلامی-ایرانی را آفریدند.
پس از حمله مغول (۱۲۱۹ میلادی)، ایران بار دیگر احیا شد و مغولان خود ایرانی شدند.
پس از هجوم افغانها (۱۷۲۲ میلادی)، نادرشاه افشار دوباره ایران را متحد کرد.
این الگوی تاریخی، یک حقیقت را روشن میکند: تمدن ایران از بینرفتنی نیست.
واکنشهای بینالمللی؛ جنایت جنگی در برابر چشمان جهان
یونسکو با ابراز نگرانی عمیق تأیید کرده است که مختصات تمام مکانهای تاریخی ثبتشده در فهرست میراث جهانی (از جمله کاخ گلستان و میدان نقش جهان) از پیش در اختیار تمام طرفهای درگیر قرار داشته است. تخریب عمدی این مکانها میتواند مصداق جنایت جنگی بر اساس کنوانسیون لاهه ۱۹۵۴ و پروتکلهای الحاقی ژنو باشد.
شورای بینالمللی موزهها (ICOM) نیز با صدور بیانیهای، حملات به موزهها و مجموعههای فرهنگی را محکوم کرده و خواستار تحقیقات بینالمللی شده است.
ایران ایستاده است
پاسخ به این حملات، شاید در همان شعاری خلاصه شود که پس از هر حمله در فضای مجازی ایران دستبهدست شد: «تمدن ایران را با بمب نمیتوان کشت.»
تهدیدهای ترامپ و هر قدرت دیگری، در برابر این حقیقت تاریخی بیفایده است. ایرانِ امروز، تنها یک کشور نیست؛ یک تمدن زنده است – و تمدنها با بمب از بین نمیروند؛ با فراموشی از بین میروند. و ایرانیان در این سالها، بارها و بارها ثابت کردهاند که فراموش نمیکنند.
ایران همچنان ایستاده است. تمدن ایران همچنان میدرخشد. و تاریخ، بار دیگر شاهد شکست راهبرد نابودی یک ملت خواهد بود.
نظر شما