پاسداشت زبان فارسی پاسداشت هویتی است که ریشه در تاریخ و تمدن هزارساله این مرزوبوم دارد.
به همین مناسبت، پای صحبتهای دکتر حمیدرضا نویدی مهر مدیرگروه رشته ادبیات فارسی دانشگاه بینالمللی امام رضا(ع) نشستیم تا از دریچه تخصص او به چالشها و چشماندازهای این میراث گرانقدر بنگریم. مشروح این گفتوگو را در ادامه میخوانید:
آقای دکتر، به نظر شما چرا پس از گذشت هزار سال، همچنان شاهنامه فردوسی ستون اصلی خیمه زبان فارسی محسوب میشود؟
این پایداری به ظرفیتهای زبانی بینظیر شاهنامه باز میگردد که در هیچ اثر دیگری با این گستردگی دیده نمیشود. ثبت حدود هفده هزار واژه فارسی که نود و چهار درصد آنها آگاهانه و با دغدغه پاسداشت زبان پارسی انتخاب شدهاند، شاهنامه را به مخزنی غنی تبدیل کرده است. این حجم از واژگان اصیل حتی از توان زبانی امروز ما هم فراتر است و لنگرگاه امن زبان ما محسوب میشود.
نقش فردوسی در زنده نگهداشتن هویت ایرانی در دوران تلاطمهای تاریخی را چگونه ارزیابی میکنید؟
شاهنامه صرفاً یک کتاب نیست؛ بلکه شناسنامه و سند هویت ملی ما است. فردوسی با هنرمندی تمام تاریخ پرفروغ گذشته را یادآوری کرد تا ایرانیان در آینه این اثر خودشان را بازشناسند. او در صفات پهلوانان و نوع نگاه آنها به جهان، منش ایرانی را دوباره آفرید و در رگهای تاریخ جاری کرد. اگر کسی بخواهد به ریشههای اصیل خود برگردد، شاهنامه بهترین منبع برای بازیابی هویت است.
باتوجهبه پسوند بینالمللی دانشگاه امام رضا (ع)، استقبال دانشجویان غیرایرانی از یادگیری زبان فارسی را چگونه میبینید؟
دانشگاه بینالمللی امام رضا (ع) با جدیت این مسیر را دنبال میکند و از سال یک هزار و سیصد و نود و شش تاکنون حدود دو هزار دانشجو که بیشتر آنها عربزبان هستند، در مرکز آموزش زبان این دانشگاه فارسی آموختهاند. این استقبال نشاندهنده موفقیت راهبردهای مدیریت بینالملل دانشگاه در ترویج زبان فارسی است.
بزرگترین جذابیت زبان و ادبیات فارسی برای یک مخاطب خارجی که بدون پیشزمینه است، در چیست؟
سادگی در یادگیری ابتدایی و زیباییهای موسیقیایی و آوایی اولین چیزی است که فارسی را در دل غیرایرانیها مینشاند؛ اما فراتر از آن، فارسیزبان شاهکارهای جهانی است. کسی که این زبان را بیاموزد، کلید ورود به دنیای حافظ، سعدی، مولانا و فردوسی را به دست میآورد که این برای هر علاقهمند به فرهنگ و ادب یک کشش فوقالعاده ایجاد میکند.
به نظر شما در حوزه دیپلماسی فرهنگی، از طریق زبان فارسی در کشورهای همسایه چه کارهای نکردهای داریم؟
ما هنوز از ظرفیتهای فرهنگی و زبانی خود در کشورهای همسایه بهویژه در آسیای میانه بهدرستی بهره نبردهایم. حقیقت این است که هر موفقیت سیاسی یا تجاری بدون پیوست فرهنگی راه به جایی نمیبرد. زبان فارسی میراث مشترک حوزه تمدنی نوروز است و تقویت دیپلماسی فرهنگی میتواند چرخهای اقتصاد و سیاست را هم بهتر به حرکت درآورد.
بسیاری نگران ورود بیرویه واژگان بیگانه در فضای مجازی هستند؛ آیا زبان فارسی قدرت هضم این تغییرات را دارد؟
این یک چالش جدی است که باید برای آن راهکارهای هوشمندانه داشته باشیم. امروز نوعی آشفتگی نگرانکننده در ساختار نگارشی و واژگانی کاربران فضای مجازی دیده میشود. هرچند نظارت بر این فضای متکثر سخت است، اما تشکیل یک شورای سیاستگذاری زبانی در فرهنگستان برای جهتدهی به این جریان یک ضرورت انکارناپذیر است تا ساختار زبان آسیب نبیند.
چطور میتوانیم فاصله نسل جوان را با متون کهن و کلاسیک کم کنیم؟
اولین گام این است که به جوان امروز بفهمانیم جوانی که دچار بحران هویت است در تمام عرصهها شکست میخورد. باید تبیین کنیم که متون کهن مثل شاهنامه و مثنوی بستر خودشناسی هستند. اگر گزارههای این منابع را با زبان امروز پیوند بزنیم و نشان دهیم که پاسخ بسیاری از دغدغههای معاصر در دل این آثار نهفته است، این گسست و فاصله از بین میرود.
در دانشگاه امام رضا (ع) چه برنامههای ویژهای برای تربیت نسل جدید پژوهشگران دارید؟
ما در کلاسهای عمومی تلاش میکنیم اهمیت زبان فارسی را بهعنوان عامل انسجام و وحدت ملی برای همه دانشجویان تفهیم کنیم. یکی از برنامههای مستمر ما بازدید از آرامگاه فردوسی است تا دانشجویان از نزدیک با خدمات این مرد بزرگ در عرصههای هویتی و معرفتی آشنا شوند و رشد شناختی پیدا کنند.
آیا سرفصلهای فعلی رشته ادبیات فارسی پاسخگوی نیازهای روزبازار کار هست؟
باید بپذیریم که سرفصلهای فعلی کمی از نیازهای مدرن جامعه و بازار کار فاصله دارند. شورای برنامهریزی وزارت علوم و استادان این رشته باید با همتی مضاعف این برنامهها را بهروزرسانی کنند تا فارغالتحصیلان آمادگی بهتری برای ورود به حوزههای نوین شغلی داشته باشند.
زبان فارسی در زندگی شخصیتان چه معنایی دارد و اولین تصویری که با نام آن در ذهن شما نقش میبندد چیست؟
برای من، فارسی فراتر از ابزار ارتباط، ابزار رسیدن به وحدت و تفاهم ملی است. با نام فارسی اولین تصویری که میبینم ایران بزرگ و سربلند با تمام اقوامش است. فارسی با جانودل ما عجین است و من عاشقانه این زبان شیرین، عاطفی و خوشآهنگ را دوست دارم. این یک ویژگی منحصربهفرد است که ما مخاطبان امروز هنوز میتوانیم با آثار هزار سال پیش مثل اشعار رودکی و خیام و عطار ارتباط برقرار کنیم.
آرزوی شما برای جایگاه زبان فارسی در صدسال آینده چیست؟
آرزو میکنم در صدسال آینده نهتنها موجودیت این زبان حفظ شود، بلکه پویاتر و زندهتر از همیشه باشد و تعداد کاربران آن در جهان افزایش چشمگیری پیدا کند و مسیر رشد را باقدرت ادامه دهد.
اگر بخواهید یک بیت را بهعنوان نسخه آرامبخش تجویز کنید، کدام بیت را انتخاب میکنید؟
بیشک از حکیم طوس انتخاب میکنم که فرمود: به نیکی گرای و میازار کس، ره رستگاری همین است و بس.
برای پاسداشت زبان مادری چه پیشنهادی به مردم دارید؟
هر ایرانی تعهد بدهد که در گفتوگوهای روزمره تاحدامکان از واژههای بیگانه استفاده نکند. همین دغدغهمندی و حساسیت فردی، بزرگترین گام برای حفظ این میراث است.
سخن پایانیتان را خطاب به دانشجویان و اهالی فرهنگ بفرمایید.
بهعنوان یک آموزگار به همه جوانان میگویم که به قول فردوسی بزرگ به فرهنگ باشد روان تندرست. بدون دانش فرهنگی، هیچ تخصص و دانش دیگری انسان را به منزل مقصود نمیرساند. فرهنگ جانمایه سلامت روح ماست. از شما هم بابت این گفتوگو سپاسگزارم.
نظر شما