عید غدیر خم از مهمترین مناسبتهای تاریخ اسلام و یکی از برجستهترین نمادهای ولایت و امامت در فرهنگ شیعی به شمار میرود. این روز بزرگ، در طول قرنها نهتنها در حافظه دینی مسلمانان حفظ شده و استمرار داشته، بلکه در آیینها، اسناد تاریخی و سنتهای مذهبی نیز بازتابی روشن و ماندگار یافته است. بررسی پیشینه گرامیداشت غدیر، بهویژه در آستان قدس رضوی نشان میدهد این مناسبت شریف همواره جایگاهی ویژه در میان علما، خادمان و دوستداران اهلبیت(ع) داشته و در دورههای مختلف تاریخی با شکوه و احترام پاس داشته شده است. در این باره گفتوگویی با زهرا فاطمیمقدم، کارشناس مسئول امور پژوهش و مطالعات اسنادی در مدیریت امور اسناد و مطبوعات آستان قدس رضوی درباره بزرگداشت عید سعید غدیرخم در دورههای مختلف تاریخی داشتهایم که بخشهایی از آن را در ادامه میخوانید.
گرامیداشت غدیر در گذر تاریخ
کارشناس مسئول امور پژوهش و مطالعات اسنادی در مدیریت امور اسناد و مطبوعات آستان قدس رضوی با اشاره به پیشینه برگزاری آیینهای عید غدیر در تاریخ اسلام میگوید: بزرگداشت روز غدیر در دورههای مختلف تاریخی، همواره تحت تأثیر شرایط سیاسی، اجتماعی و مذهبی هر عصر، فراز و فرودهایی را تجربه کرده است. در سدههای نخستین اسلامی، بهدلیل برخی اختلافنظرها درباره مسئله جانشینی پیامبر(ص)، این مناسبت در برخی دورهها با محدودیتهایی همراه بود و گاه امکان برگزاری آشکار و گسترده آن فراهم نمیشد. با این حال، اهمیت اعتقادی و جایگاه معنوی واقعه غدیر سبب شد یاد و نام آن در میان شیعیان و دوستداران اهلبیت(ع) زنده بماند و در لایههای مختلف فرهنگ دینی استمرار پیدا کند.
به گفته او، با روی کار آمدن آلبویه در قرن چهارم هجری، شرایط تازهای برای گرامیداشت این عید بزرگ فراهم شد. آلبویه با رویکردی نزدیکتر به آموزههای شیعی، زمینه را برای برگزاری آیینهای مذهبی، ازجمله عید غدیر فراهم کرد و از همین دوره میتوان نشانههای پررنگتری از احیای این مناسبت را در منابع تاریخی دید. در ادامه نیز، بهویژه در دوره صفویه، این آیینها با شکوه بیشتری برگزار و غدیر به یکی از مناسبتهای مهم مذهبی در ساختار رسمی جامعه شیعی تبدیل شد.
فاطمیمقدم تأکید میکند: در این میان، حرم مطهر امام رضا(ع) جایگاهی ویژه و ممتاز در پاسداشت این عید داشته است. حضور بارگاه منور رضوی بهعنوان یکی از مهمترین مراکز دینی و معنوی جهان تشیع، سبب شده آیینهای غدیر در این آستان مقدس، تنها یک مراسم تشریفاتی نباشد، بلکه به نمادی از پیوند تاریخی، اعتقادی و فرهنگی شیعیان با مفهوم ولایت و امامت تبدیل شود.
پاسداشت غدیر در حرم مطهر رضوی
بررسی اسناد تاریخی و مجموعههای اداری بهجامانده در آستان قدس رضوی، بهویژه از دوره صفویه به بعد، نشان میدهد آیینهای گرامیداشت عید غدیر در حرم مطهر حضرت رضا(ع) سابقهای طولانی و ریشهدار دارد. این اسناد نشان میدهند در روز هجدهم ذیالحجه، با حضور زائران، مجاوران و خادمان آستان قدس، مراسمی ویژه برای بزرگداشت این عید بزرگ برگزار میشده است. این آیینها، علاوه بر جنبه مذهبی، واجد بُعد اجتماعی نیز بوده و زمینهای برای گردهمایی، همدلی و ابراز ارادت به ساحت امامت و ولایت فراهم میکرده است.به گفته این پژوهشگر، قدیمیترین سند شناختهشده در این زمینه مربوط به سال ۱۰۱۹ قمری، یعنی بیش از ۴۲۰ سال پیش و دوره شاه عباس اول صفوی است. در این سند، به اعطای خلعت به «امیرمحمدصالح بن هاشم حسینی» خطیب حرم مطهر رضوی، به مناسبت عید غدیر اشاره شده است. این سند از آن نظر اهمیت دارد که نشان میدهد غدیر در تشکیلات آستان قدس رضوی، نهتنها بهعنوان یک مناسبت مذهبی، بلکه بهعنوان رویدادی رسمی و دارای شأن تشریفاتی نیز مورد توجه بوده است.
پاسداشت شعائر دینی و تعظیم این عید بزرگ
فاطمیمقدم میافزاید: اهدای خلعت به خطیبان آستان قدس رضوی در روز غدیر، بیانگر جایگاه ویژهای است که این روز در نظام معنوی و اداری حرم مطهر داشته است. این اقدام، افزون بر جنبه تکریم خطیب و برگزارکنندگان مراسم، نشانهای از اهتمام مجموعه آستان قدس به پاسداشت شعائر دینی و تعظیم این عید بزرگ بوده است. همچنین بررسی دیگر اسناد نشان میدهد این مراسمها معمولاً با پذیرایی از میهمانان، تهیه غذا، شیرینی و شربت و نیز پیشبینی هزینههای مربوط به آراستگی فضا و برگزاری آیین همراه بوده است؛ امری که نشان از توجه به شکوه و نظم مراسم دارد.فاطمیمقدم درباره دوره قاجار نیز توضیح میدهد: در این دوران، آیینهای غدیر با شکوه بیشتری برگزار میشد. براساس اسناد موجود، این مراسم گاه با حضور متولیباشی آستان قدس، والی خراسان و دیگر مسئولان در ایوان طلای صحن عتیق(صحن انقلاب کنونی) و گاه در رواق گنبد اللهوردیخان برگزار میشده است. حضور چهرههای اداری و مذهبی در این آیینها نشان میدهد غدیر علاوه بر جایگاه مردمی، از اهمیت رسمی و حکومتی نیز برخوردار بوده است.
غدیر، جریانی مستمر در حیات معنوی آستان قدس رضوی
او ادامه میدهد: در این مراسم، تدارک شربت، شیرینی و سایر ملزومات بر عهده تحویلداران حرم مطهر بوده و برای برگزاری شایسته این روز، تمهیدات مختلفی از پیش اندیشیده میشده است. چنین جزئیاتی در اسناد تاریخی، تصویری زنده از نحوه برگزاری آیینها در آن دوران به دست داده و نشان میدهد غدیر در حرم مطهر رضوی، صرفاً یک یادمان تاریخی نبوده، بلکه جریانی مستمر در حیات معنوی آستان قدس به شمار میرفته است.
برای نمونه، در سندی مربوط به سال ۱۳۱۲ قمری آمده است: «... فردا که عید سعید غدیر و از اعیاد بزرگ ملت است، مجلس سلام و رسمی آستانه مقدسه منعقد است. به موجب تفضیل فوق، اسباب شربت و شیرینی را مهیا کرده، تحویل ملامحمد پیشخدمت گردد که در ساعت چهار به غروب مانده مجلس مهیا باشد...».
همچنین در سندی دیگر مربوط به سال ۱۲۹۱ قمری، هزینه چراغانی حرم مطهر امام رضا(ع) در روز غدیر «پنج تومان نقد و مقدار ۲۵ من روغن چراغ» ثبت شده است. افزون بر این، اهدای عیدی به مدعوین با «سکههای اشرفی» و پرداخت انعام به کارکنان نیز از رسوم رایج این روز بوده است. این نمونهها نشان میدهد بزرگداشت غدیر در آستان قدس رضوی، هم دارای برنامهریزی دقیق و هم از جلوههای آشکار تکریم و شادی برخوردار بوده است.
میراثی ماندگار از آیینی ۴۰۰ ساله
این اسناد و روایتها، تصویری روشن از استمرار و پیوستگی عید غدیر در فرهنگ شیعی و در مجموعه آستان قدس رضوی ارائه میکند. غدیر، قرنهاست که بهعنوان نماد ولایت، امامت و مودت، در حافظه تاریخی مسلمانان زنده مانده و هر سال، یادآور تجدید عهدی معنوی با پیامبر اسلام(ص) و حضرت علی بن ابیطالب(ع) است.
آیینهای بزرگداشت این روز، افزون بر ارزش تاریخی و مذهبی، بستری برای تقویت همدلی، وحدت و پیوندهای معنوی میان دوستداران اهلبیت(ع) فراهم کردهاند؛ میراثی که در تاریخ فرهنگ اسلامی، جایگاهی ماندگار و فراموشنشدنی دارد.
نظر شما