اعلام توافق حماس برای خلع سلاح، در نگاه نخست میتواند مهمترین گام در مسیر پایان جنگ غزه باشد؛ اما جزئیات اعلامشده نشان میدهد هنوز فاصله زیادی میان یک نقشه سیاسی و اجرای واقعی آن وجود دارد. حتی درباره سادهترین پرسش، یعنی اینکه چه کسی سلاحهای حماس را تحویل خواهد گرفت، دو روایت متفاوت مطرح شده است.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، روز جمعه گفت «شورای صلح» مسئول تحویل گرفتن سلاحهای حماس خواهد بود. اما تنها چند ساعت پیش از آن، خود شورا اعلام کرده بود که «کمیته ملی اداره غزه» یا NCAG این مسئولیت را بر عهده خواهد داشت و «تنها NCAG سلاحی را در نوار غزه در اختیار خواهد داشت، نگهداری خواهد کرد یا کنترل خواهد کرد.»
این اختلاف ظاهراً کوچک، در واقع تصویری از ابهام بزرگتری است که بر طرح خلع سلاح سایه انداخته است.
خلع سلاح؛ توافق یا نقشه راه؟
حماس روز جمعه اعلام کرد هرگونه توافق برای «خلع سلاح کامل» گروههای فلسطینی در غزه، به اجرای تعهدات آمریکا و اسرائیل در چارچوب آتشبس ۱۰ اکتبر بستگی دارد. این موضع نشان میدهد خلع سلاح از نگاه حماس اقدامی یکطرفه نیست، بلکه بخشی از معاملهای گستردهتر است که باید با توقف حملات اسرائیل، ورود کمکها و کالاهای بیشتر و خروج نیروهای اسرائیلی از غزه همراه شود.
«غازی حمد»، نماینده حماس، نیز به رویترز گفت این گروه تا زمانی که اسرائیل حملات خود را متوقف نکند، اجازه ورود کمکهای بیشتر را ندهد و نیروهایش را خارج نکند، سلاحهای خود را حفظ خواهد کرد.
در همین حال، حملات پهپادی اسرائیل در روز جمعه نیز ادامه داشت و دستکم دو نفر کشته شدند. بنابراین، مسئله اصلی فقط این نیست که حماس با خلع سلاح موافقت کرده یا نه؛ مسئله این است که آیا شرایطی که حماس برای اجرای آن تعیین کرده، از سوی اسرائیل پذیرفته خواهد شد یا خیر.
این طرح هنوز بیشتر یک نقشه راه است تا برنامهای با جدول زمانی و مراحل اجرایی روشن. سلاحهای سنگین حماس، از جمله خمپارهاندازها و پرتابگرهای راکتی، قرار است ابتدا تحویل داده شوند و سپس تفنگهای کلاشینکف؛ اما سازوکار دقیق جمعآوری، نگهداری و انتقال آنها همچنان روشن نیست.
اسرائیل؛ حلقهای که میتواند توافق را متوقف کند
بزرگترین ابهام در سوی دیگر میز مذاکره قرار دارد. وقتی از ترامپ پرسیده شد اسرائیل چه تضمینی برای اجرای تعهدات خود داده است، او گفت با اسرائیل «تفاهمی» دارد و اسرائیل «از آن بسیار خشنود است».
اما در داخل دولت اسرائیل نشانههای متفاوتی دیده میشود. ایتامار بنگویر، وزیر امنیت ملی اسرائیل، صریحاً اعلام کرده که دولت با هیچ چیزی موافقت نکرده است. او پیشنویس منتشرشده از سوی شورای صلح را «برای اسرائیل غیرقابل قبول» خواند و گفت ترورهای هدفمند در غزه باید ادامه پیدا کند و «اسرائیل باید پیروز شود».
این مواضع، مسئلهای اساسی ایجاد میکند؛ اگر واشنگتن خلع سلاح حماس را بخشی از مسیر پایان جنگ میداند، اما بخشی از دولت اسرائیل همچنان ادامه عملیات نظامی را ضروری میداند، اجرای توافق چگونه ممکن خواهد بود؟
با نزدیک شدن انتخابات اسرائیل به کمتر از دو ماه دیگر، بنیامین نتانیاهو نیز انگیزه سیاسی محدودی برای پذیرش امتیازاتی دارد که ممکن است از سوی رقبای داخلی بهعنوان عقبنشینی در برابر فلسطینیها تعبیر شود.
«بشاره بحبح»، رئیس پیشین عربآمریکاییها برای ترامپ، در همین زمینه هشدار داده است که ترامپ باید شخصاً «پایش را روی پدال نگه دارد» و اسرائیل را برای اجرای توافق «بهشدت تحت فشار قرار دهد». به گفته او، در غیر این صورت «اسرائیل یک بهانه را پشت سر بهانهای دیگر پیدا خواهد کرد.»
پشت سلاحها، مسئله آینده فلسطین قرار دارد
بحث خلع سلاح در نهایت به پرسشی بزرگتر منتهی میشود: پس از خلع سلاح حماس، غزه قرار است تحت چه ساختاری اداره شود؟
شورای صلح میگوید کمیته ملی اداره غزه باید مسئولیتهای غیرنظامی و امنیتی را بر عهده بگیرد. اما هنوز مشخص نیست این ساختار چه اختیاراتی خواهد داشت، رابطه آن با تشکیلات خودگردان فلسطین چگونه خواهد بود و چه جایگاهی در مسیر تشکیل کشور فلسطین پیدا خواهد کرد.
«گای زیو»، معاون مرکز مطالعات اسرائیل در دانشگاه آمریکایی، همین مسئله را یکی از اصلیترین ابهامات طرح میداند. او میپرسد: «چشماندازی که دولت دارد چیست؟ آنها واقعاً از گفتمان راهحل دو دولتی که از ۲۵ سال پیش، از زمان بیل کلینتون، مورد استفاده قرار گرفته است، استفاده نمیکنند.»
این پرسش اهمیت زیادی دارد، زیرا بسیاری از طرفهای عرب، مسلمان و اروپایی که با شورای صلح همراه شدهاند، انتظار دارند روند جدید در نهایت به حق تعیین سرنوشت فلسطینیها منجر شود.
اما در طرف اسرائیلی، نتانیاهو تاکنون تمایلی به پذیرش تشکیل کشور فلسطین نشان نداده است. زیو نیز صریح میگوید: «نتانیاهو قرار نیست با تشکیل یک کشور فلسطینی موافقت کند. چنین چیزی اتفاق نخواهد افتاد.»
بنابراین، حتی اگر مسئله سلاحهای حماس حل شود، مسئله سیاسی اصلی همچنان پابرجاست.
غزه؛ میان وعده بازسازی و واقعیت جنگ
ابعاد انسانی جنگ نیز اجازه نمیدهد خلع سلاح صرفاً به یک توافق امنیتی تقلیل یابد. بر اساس آمار وزارت بهداشت غزه، دستکم ۷۳ هزار و ۳۴۱ فلسطینی از زمان آغاز جنگ در اکتبر ۲۰۲۳ کشته شدهاند و بیش از ۱۷۴ هزار نفر زخمی شدهاند. بیش از ۱۲۰۰ نفر نیز پس از اعلام آتشبس ۱۰ اکتبر بر اثر حملات هوایی یا تیراندازی تکتیراندازهای اسرائیلی جان باختهاند.
در چنین شرایطی، ادامه ارسال کمکهای بشردوستانه و آغاز بازسازی، بخشی جداییناپذیر از هر توافق پایدار خواهد بود.
عربستان سعودی اعلام شورای صلح را «تاریخی» خوانده و بر خروج کامل نیروهای اسرائیلی، استقرار نیروی تثبیت بینالمللی و ادامه بدون مانع کمکهای بشردوستانه و حمایت از بازسازی غزه تأکید کرده است.
اتحادیه اروپا نیز این تحولات را «سازنده» دانسته، اما «کایا کالاس» هشدار داده است که «برای اینکه این طرح عملی شود، موارد زیادی باید در جای خود قرار بگیرند» و موفقیت آن به تعهد کامل همه طرفها بستگی دارد.
پاکستان نیز از خلع سلاح همراه با خروج اسرائیل استقبال کرده و امیدوار است این روند به «تحقق حق تعیین سرنوشت مردم فلسطین» منجر شود. کانادا نیز این اعلام را «گامی مهم» خوانده و بر راهحل دو دولتی تأکید کرده است.
در نتیجه، آنچه اکنون در غزه شکل گرفته، بیش از آنکه یک توافق نهایی باشد، مجموعهای از تعهدات مشروط و متقابل است. حماس خلع سلاح را به پایان حملات و خروج اسرائیل گره زده، اسرائیل هنوز درباره پذیرش کامل چارچوب توافق موضع واحدی ندارد و آمریکا نیز باید میان وعدههای خود و واقعیت سیاسی اسرائیل تعادل ایجاد کند.
مسئله اصلی اکنون این نیست که آیا حماس حاضر به تحویل سلاح خواهد شد یا نه؛ بلکه این است که آیا همه طرفها حاضرند هزینه سیاسی تعهدات خود را بپردازند یا خیر.
اگر این مرحله با تضمینهای واقعی همراه نشود، خلع سلاح میتواند نه پایان جنگ، بلکه آغاز یک بنبست تازه باشد؛ بنبستی که در آن سلاحها تحویل داده میشوند، اما مسئله فلسطین همچنان بدون پاسخ باقی میماند.
نظر شما