در عصر حاضر گویی همه ما باری از خستگی و لغزشهای کوچک و بزرگ را بر دوش میکشیم و به دنبال روزنهای میگردیم تا قدری جانمان را جلا دهیم. در این میان، راهپیمایی اربعین حرکتی است که میلیونها دل شیدا را به یک مسیر واحد میکشاند. اما چه رازی در این قدم برداشتنها نهفته است که زائران با وجود تمام سختیها و گرما، احساس سبکی و گشایش درون میکنند؟
پاسخ به این دغدغهها و شناخت باطن این سفر معنوی، موضوعی است که در آستانه این روز بزرگ در گفتوگو با استاد برجسته اخلاق، آیتالله محمدعلی جاودان به بحث گذاشتهایم.
طهارتی که انسان را در گامهای پیادهروی اربعین سبکبار میکند
آیتالله جاودان در ابتدای این گفتوگو به تشریح حقیقت زیارت اربعین و آثار باطنی قدم برداشتن در مسیر حضرت اباعبدالله الحسین(ع) پرداخته و میگوید: پیادهروی اربعین رویدادی بسیار باشکوه و دارای ابعاد ملکوتی فراوانی است که ظاهر حوادث، تمامی حقیقت آن را بر ما آشکار نمیکند. هر گامی که زائر در این مسیر برمیدارد و هر رنجی که در شرایط سخت به جان میخرد، مقدمهای است برای کسب عنایات غیبی که شامل حال زائران میشود و خطایای گذشته آنان به برکت این حرکت خالصانه و استغفار باطنی فرومیریزد. درواقع، انسان دارای قوای ادراکی باطنی است که به واسطه ارتکاب گناه دچار انسداد میشوند. گناهان همانند حجابهایی سنگین، مانع شنیدن و دیدن حقایق معنوی میشوند. زمانی که انسان به برکت حضور در حریم اربعین و مراقبه شدید اعمال خویش، خطایا را رها میکند، ظرفیت وجودی او برای دریافت انوار الهی بهشدت گسترش مییابد و توفیق درک حقایق هستی را پیدا میکند.
وی در ادامه به ارتباط مستقیم طهارت عمل با گشایشهای معنوی در ایام اربعین اشاره کرده و یادآور میشود: راهپیمایی اربعین فرصتی طلایی برای تمرین ترک گناه و ماندگاری در فضای پاکی است. وقتی زائر حسینی تصمیم میگیرد دست، چشم، زبان و گوش خود را از آلودگی حفظ کند، درواقع به برکت حضرت سیدالشهدا(ع) گامی به سوی مقام مؤمنان واقعی برمیدارد. در معارف دینی تأکید شده مؤمن واقعی دارای دیدهای بصیر و گوش جان بیدار است که میتواند عبرتها و نشانههای الهی را بهدرستی درک کند. انسان با ترک خطایا نه تنها بار خود را در این سفر معنوی سبک میکند، بلکه شایستگی همراهی با اولیای الهی را کسب میکند. این پاکی درون موجب میشود زائر پس از بازگشت از سفر اربعین نیز بتواند این طهارت را در زندگی روزمره خود حفظ و در برابر وسوسهها ایستادگی کند.
آزمونهای تاریخی پرهیز از دنیاطلبی و ایستادگی در راه حق
این استاد اخلاق برای تبیین سنتهای الهی در آزمون بندگان به آیات قرآن کریم تمسک جسته و بیان میکند: قرآن کریم برای نشان دادن راه مستقیم به زائران و مجاهدان مسیر حق، داستانهای عبرتآموزی از اقوام گذشته نقل میفرماید. یکی از این داستانهای مهم، جریان بنیاسرائیل پس از عصر حضرت موسی(ع) است. گروهی از آنان نزد پیامبر خویش آمدند و درخواست کردند فرمانده و پادشاهی برایشان تعیین شود تا زیر پرچم او در راه خدا نبرد کنند و دیار غصبشده خود را از دست دشمنان بازپس گیرند. آنان ادعا میکردند از خانه و کاشانه خود رانده شدهاند و انگیزهای قوی برای جهاد دارند. اما هنگامی که دستور نبرد نازل شد، بیشتر آنان به عهد خود وفا نکردند. قرآن کریم در سوره مبارکه بقره آیه ۲۴۶ این واقعه تاریخی را چنین بیان میفرماید: «إِذْ قَالُوا لِنَبِیٍّ لَّهُمُ ابْعَثْ لَنَا مَلِکًا نُّقَاتِلْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ قَالَ هَلْ عَسَیْتُمْ إِن کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِتَالُ أَلَّا تُقَاتِلُوا قَالُوا وَمَا لَنَا أَلَّا نُقَاتِلَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَقَدْ أُخْرِجْنَا مِن دِیَارِنَا وَأَبْنَائِنَا فَلَمَّا کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقِتَالُ تولَّوْا إِلَّا قَلِیلًا مِّنْهُمْ وَاللَّهُ عَلِیمٌ بِالظَّالِمِین». این آیه نشان میدهد ادعای دینداری بدون پایبندی عملی و تحمل سختیها، در آزمایشهای واقعی رنگ میبازد.
آیتالله جاودان درخصوص معیارهای الهی در انتخاب رهبران و مربیان جامعه تصریح میکند: وقتی پیامبر بنیاسرائیل به امر پروردگار، طالوت را به عنوان فرمانده آنان معرفی فرمود، مردم به دلیل ملاکهای نادرست خود اعتراض کردند؛ چرا که ثروت و تبار مادی را شرط پادشاهی میدانستند. اما پیامبرشان تأکید کرد خداوند، او را به دلیل دو ویژگی مهم برگزیده است که عبارتاند از دانش فراوان و توانمندی برجسته جسمانی. قرآن کریم در آیه ۲۴۷ سوره بقره معیارهای واقعی کارآمدی را آگاهی عمیق و توان جسمی و روحی برای اداره امور ذکر کرده است. همانگونه که امام خمینی(ره) نیز با وجود سن بالا، از قوتی استثنایی و نشاطی بینظیر برخوردار بودند و ساعتهای طولانی در طول روز به هدایت امور جامعه، شنیدن مشکلات مردم و تدبیر امور کشور میپرداختند و این قوت جسمی و روحی خدادادی، توانست جامعه اسلامی را از تلاطمها عبور دهد.
آزمون خویشتنداری و راهکارهای درونی برای ثبات قدم در راه حق
این پژوهشگر دینی آزمون نهر آب در سپاه طالوت را الگویی آشکار برای زائران اربعین دانسته و میگوید: سپاه طالوت در شرایط پیادهروی طولانی و عطش شدید با آزمون نهر آب مواجه شدند تا عیار خویشتنداری آنان سنجیده شود؛ چنانکه قرآن کریم در آیه ۲۴۹ سوره بقره میفرماید: «فَلَمَّا فَصَلَ طَالُوتُ بِالْجُنُودِ قَالَ إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِیکُم بِنَهَرٍ فَمَن شَرِبَ مِنْهُ فَلَیْسَ مِنِّی وَمَن لَّمْ یَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّی إِلَّا مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِیَدِهِ فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلَّا قَلِیلًا مِّنْهُمْ». این نهر نمادی از وسوسهها و خطایایی است که در طول سیر و سلوک پیش میآید و عبور سربلندانه از آن، شرط ماندن در مدار حق است. عبارت «فَإِنَّهُ مِنِّی» یادآور کلام حضرت رسول اکرم(ص) درباره حضرت سلمان است که فرمودند: «سَلْمَانُ مِنَّا أَهْلَ الْبَیْتِ». زائر حسینی نیز اگر بخواهد در زمره یاران حقیقی اباعبدالله(ع) جای گیرد، باید با پرهیز کامل از گناهان، چشمههای آلودگی را بر خویش ببندد تا به حقیقت طهارت و پیوند ولایی دست یابد.
وی در ادامه، پیروزی جمعیت اندک صابر بر لشکر عظیم جالوت را نتیجه ایمان راسخ به معاد دانسته و یادآور میشود: آنان که از نهر لغزشها گذشتند، با توکل بر خدا گفتند: «کَم مِّن فِئَةٍ قَلِیلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً کَثِیرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِین»(سوره بقره، آیه ۲۴۹). این نگاه توحیدی ثابت میکند زائر حسینی در مواجهه با سختترین موانع، اگر بر پایههای طهارت بایستد، بر تمام دشواریها غلبه خواهد کرد.
آیتالله جاودان راهکار عملی برای حفظ این طهارت و توفیق در ترک گناه را در دو امر اساسی خلاصه کرده و تصریح میکند: گام نخست، اهتمام ویژه به اقامه نمازهای پنجگانه در اول وقت با رعایت دقیق شرایط صحت است که همانند دژ محکمی از روح انسان در برابر خطایا محافظت میکند. گام دوم، توسل روزانه و با توجه به ساحت مقدس حضرت ولیعصر(عج) از طریق قرائت زیارت مبارکه آل یاسین است؛ امری که توان معنوی زائر را برای پاک زیستن و ثبات قدم در راه حق بهشدت ارتقا میدهد.
آرامش باطنی سالکان راه حسینی و درک خطبههای صبر
این استاد اخلاق به آثار دنیوی پاکزیستی و آرامش ناشی از مراقبه حسینی پرداخته و اظهار میکند: کسی که گناه را از زندگی خود بیرون میراند، به آرامشی عمیق و دستنیافتنی میرسد که هیچ حادثه روزمرهای نمیتواند آن را برهم زند. بزرگان اخلاق و علمای وارسته همچون مرحوم آیتالله سید جمالالدین گلپایگانی(ره) در سختترین شرایط محیطی و گرمای طاقتفرسا، با حضور در فضاهای معنوی، چنان آرامشی را تجربه میکردند که سختیهای مادی در برابر آنان کاملاً بیاثر میشد. این همان سکینه قلبی است که خدای متعال به بندگان پاکدامن عطا میفرماید. انسان اگر به برکت زیارت اربعین و مراقبه دائمی موفق به ترک خطایا شود، زندگی خانوادگی و اجتماعی او نیز سرشار از حلم، صبر و گوارایی خواهد شد و سختترین ناملایمات را با بردباری کریمانه تحمل خواهد کرد.
آیت الله جاودان در پایان با گره زدن مفاهیم طهارت روح به حماسه جاودان عاشورا و اربعین تصریح میکند: عالیترین تجلی این صبر و رضا در رفتار حضرت زینب کبری(س) بروز یافت. ایشان پس از تحمل سنگینترین مصائب، زمانی که در قتلگاه در میان انبوه سنگها و شمشیرهای شکسته پیکر مطهر برادر را یافتند، با روحی بس بزرگ و مطمئن دستها را زیر آن پیکر مطهر بردند و عرض کردند: «اللَّهُمَّ تَقَبَّلْ مِنَّا هَذَا الْقُرْبَانَ»(خدایا این قربانی را از آل محمد قبول بفرما). این اوج مقام رضا و پاکی روح است. زیارت اربعین، تجدید عهدی سالانه با این مکتب صفا و فداکاری است. زائران حسینی در این ایام با قرائت فرازهای زیارت عاشورا و زیارت اربعین، ازجمله «السَّلامُ عَلَیْکَ یا أَبا عَبْدِ اللهِ وَعَلَی الأَرْواحِ الَّتِی حَلَّتْ بِفِنائِکَ عَلَیْکَ مِنِّی سَلامُ اللهِ أَبَداً ما بَقِیتُ وَبَقِیَ اللَّیْلُ وَالنَّهارُ...» پیمان میبندند زندگی خود را بر پایه طهارت، ترک گناه و ثباتقدم در راه ولایت بنا نهند.
آنچنان که امسال نیز بیش از پیش یاد و نام رهبر شهید، در زیارت نیابتی و درخواست انتقام در این حرکت عظیم جلوه دارد.
نظر شما