در آستانه سالگرد قیام تاریخی مردم تبریز در ۲۹ بهمن ۱۳۵۶، هزاران نفر از اقشار مختلف مردم استان آذربایجان شرقی روز گذشته با حضرت آیت‌الله خامنه‌ای دیدار کردند. در این دیدار که در حسینیه امام خمینی(ره) برگزار شد، کتیبه‌ای مزین به بخشی از آیه ۱۹۴ سوره بقره، توجهات را به خود جلب کرد: «فَمَنِ اعْتَدَی عَلَیْکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَی عَلَیْکُمْ» (پس هر کس به شما تجاوز کرد، شما هم به همان اندازه که بر شما تعدّی کرده، بر او تعدّی کنید). این آیه که اصل مقابله به مثل عادلانه را تبیین می‌کند، به طور عمیقی با روح حماسی قیام تبریز گره خورده است؛ قیامی که پاسخی کوبنده به تعدی رژیم پهلوی به مقدسات و ارزش‌های ملت بود.

در ادامه بیانات فقیه عالیقدر، آیت‌الله محسن فقیهی درباره این آیه را می خوانید. تفسیری که نشان می‌دهد چگونه مقابله به مثل، نه تنها حق دفاع، بلکه شرط حفظ اقتدار و جلوگیری از تکرار تجاوز دشمن است.

‌دفاع از کیان، مقدم بر حرمت ماه

در آیه ۱۹۴ سوره بقره می‌خوانیم «الشَّهْرُ الْحَرَامُ بِالشَّهْرِ الْحَرَامِ وَالْحُرُمَاتُ قِصَاصٌ فَمَنِ اعْتَدَی عَلَیکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَیهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَی عَلَیکُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِین». خداوند متعال می‌فرماید: ماه حرام، در برابر ماه حرام! (اگر دشمنان، احترام آن را شکستند، و در آن با شما جنگیدند، شما نیز حق دارید مقابله به مثل کنید.) و تمام حرامها، قابل قصاص است. و به‌طورکلی هر کس به شما تجاوز کرد، همانند آن بر او تعدی کنید. از خدا بپرهیزید و زیاده‌روی ننمایید و بدانید خدا با پرهیزکاران است.

در این آیه به جنگ در ماه حرام اشاره شده است. «الشَّهْرُ الْحَرَامُ بِالشَّهْرِ الْحَرَامِ». در زمان جاهلیت، چهار ماه قمری، جنگ‌کردن ممنوع بود؛ ذی‌القعده، ذی‌الحجه، محرم و رجب. پس از بعثت، شارع مقدس، این فرهنگ را امضا کرد. دشمنان اسلام متوجه شدند که مسلمانان نیز به این فرهنگ پایبند هستند؛ پس تصمیم گرفتند که در ماه‌های حرام به مسلمانان حمله کنند. خداوند متعال برای گرفتن این حربه از دست دشمن، این آیه را نازل نمود. درست است که جنگ ابتدایی در ماه‌های حرام، جایز نیست اما اگر دشمن در این ماه‌ها به شما حمله کرد، از خود دفاع کنید و با آن‌ها بجنگید و اگر دشمن نیز احترام این ماه‌ها را نگه داشت، شما نیز جنگ نکنید. این ماه‌ها احترام دارند اما احترام خون مسلمان اهمیت بالاتری دارد. اسلام بن‌بست ندارد که دشمن خیال کند در ماه حرام می‌تواند به مسلمانان حمله کند و آن‌ها کاری نکنند. ما در ماه حرام نباید ابتداءً متعرض آن‌ها شویم اما اگر تجاوز کردند باید در برابر آن‌ها محکم بایستیم. گفته شده که این فرهنگ از زمان حضرت ابراهیم(ع)وجود داشته و ذی‌القعده از قعود به معنای نشستن و جنگ‌نکردن آمده است. احترام باید محفوظ باشد اما تا جایی است که طرف مقابل نیز احترام را نگه دارد.

‌عدالت، شرط نصرت الهی در نبرد

«وَالْحُرُمَاتُ قِصَاصٌ» در ادامه این آیه «حرمات» جمع حرمت به معنای «مایجب احترامه» است. هنگامی که گفته می‌شود که فلان چیز حرمت دارد، یعنی رعایت احترام آن لازم است. اگر طرف مقابل احترام می‌گذارد، شما نیز احترام می‌گذارید اما اگر احترام نگه نداشت، احترامی ندارد. مانند این است که گفته می‌شود «إذا رأیتم المتکبّرین فتکبّروا علیهم»( احادیث نبوی در متون کهن فارسی، زاد هوش، محمد رضا، ج1، ص321) اگر متکبر را دیدی تو نیز تکبر کن تا متوجه اشتباه خود شود. باید در برابر خلاف، ایستاد و قصاص کرد اما نباید تجاوز کرد و بی‌عدالت نمود. در جنگ باید دشمن را کشت اما مثله‌کردن، شکنجه، تخریب خانه‌ها، قطع درختان، بستن آب و... حرام است. قانون حقوق بشری اسلام این است که در جنگ باید عدالت رعایت شود و ظلمی نشود.

ممکن است گفته شود اگر ما عدالت را رعایت کنیم، پیروز نمی‌شویم. مثلا اگر آب را مسموم کنیم، پیروز می‌شویم اما اگر آب، سالم بماند، ممکن است پیروز نشویم. خداوند در برابر این دیدگاه می‌فرماید «وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِینَ». کمک‌کردن خداوند به مسلمانان، مشروط به رعایت تقوا و عدالت است. قانون اسلام به‌گونه‌ای است که جلوی جرئت کافران را می‌گیرد و محکم مقابله می‌کند. باید به‌گونه‌ای رفتار کرد که کافران بترسند و تجاوز نکنند و مسلمانان مأیوس نشوند.

‌مرز میان تجاوز ابتدایی و مقابله

خداوند در قرآن کریم آیه ۱۹۰ سوره بقره می‌فرماید «وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا یحِبُّ الْمُعْتَدِینَ» اما در آیه ۱۹۴ می‌فرماید «فَمَنِ اعْتَدَی عَلَیکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَیهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَی عَلَیکُمْ». آیا تعدی و تجاوز، مبغوض خداوند است یا محبوب او؟ تجاوز و تعدی ابتدایی کار درستی نیست اما اگر در برابر تجاوز باشد، مقابله‌به‌مثل، گاهی واجب است. خداوند به ما توفیق دهد که بتوانیم به احکام اسلام به‌درستی عمل کنیم. ما در کارهایمان، گاهی دچار افراط یا تفریط می‌شویم که اشتباه است؛ باید عدالت را در همه امور رعایت کنیم.