حوزه علمیه قم و محافل علمی جهان تشیع، امروز در سوگ آیتالله شیخ محمدرضا مامقانی، فقیه، رجالی و محقق برجستهای نشست که در ۷۲ سالگی دار فانی را وداع گفت. او که از نوادگان دو بیت رفیع فقاهت، یعنی مامقانی و کاشفالغطاء بود، بهعنوان یکی از پرتلاشترین احیاگران متون کهن حدیثی و رجالی شناخته میشد و فقدانش ضایعهای بزرگ برای جامعه علمی محسوب میشود.
از نجف تا قم؛ مسیری پربار در طلب علم
آیتالله محمدرضا مامقانی در حدود سال ۱۳۷۳ هجری قمری (مطابق با ۱۳۳۲ شمسی) در نجف اشرف، قلب تپنده علوم شیعی، در خاندانی چشم به جهان گشود که به علم و تقوا شهره بود. پدر بزرگوارش، آیتالله شیخ محییالدین مامقانی (متوفی ۱۴۲۹ ق)، عالمی زاهد و وارسته بود که تربیت علمی و معنوی فرزند، دغدغه اصلی او به شمار میرفت.
او از همان کودکی، همزمان با تحصیل در مدارس جدید، قدم در مسیر علوم حوزوی گذاشت و با استعداد درخشان خود، مقدمات و سطوح عالی را نزد برجستهترین اساتید حوزه نجف، همچون آیات میرزا کاظم تبریزی و سید ابوالقاسم کوکبی فرا گرفت. این همت والا تا جایی پیش رفت که در دانشکده فقه نجف نیز حائز رتبه نخست شد.
هجرت و شکوفایی در قم
در پی فشارهای روزافزون حکومت بعث عراق، وی در سال ۱۳۹۱ قمری به همراه پدر بزرگوارش ناگزیر به ترک نجف و مهاجرت به ایران شد. پس از اقامتی کوتاه در مشهد، سرانجام در حوزه علمیه قم رحل اقامت افکند تا تحصیلات عالی خود را تکمیل کند. در قم، سالها در محضر فقها و مراجع بزرگ، بهویژه آیتالله سید محمد روحانی و آیتالله سید محمدباقر حجت طباطبائی زانو زد و در کنار فقه و اصول، در علوم عقلی نظیر فلسفه، هیئت و نجوم نیز به تبحر دست یافت.
میراثی گرانبها؛ بیش از ۸۰ اثر تحقیقی
ثمره این عمر پربرکت، بیش از ۸۰ اثر علمی است که در زمینههای گوناگون علوم اسلامی، بهویژه رجال، درایه و حدیث از خود به یادگار گذاشت. مهمترین و شاخصترین فعالیت علمی او، تحقیق، استدراک و احیای مجموعه عظیم «تنقیح المقال فی علم الرجال»، اثر جاویدان جد بزرگوارش، بود. همچنین آثار ارزشمندی چون «معجم الرموز و الإشارات»، تحقیق و حاشیه بر «مقباس الهدایة» و تحقیق کتاب «مثالب النواصب»، گواهی بر دقت نظر و عمق پژوهشهای این عالم فقید است. آیتالله مامقانی با دریافت اجازات متعدد روایی، جایگاه خود را در سلسله حافظان و راویان حدیث نیز تثبیت کرده بود.
جد پدری ایشان، آیتالله شیخ عبدالله مامقانی (متوفی ۱۳۵۱ ق)، فقیه اصولی و محقق رجالی بود که آثار ماندگاری چون «تنقیح المقال فی علم الرجال» و «مقباس الهدایة فی علم الدرایة» از او به یادگار مانده است. جد اعلای ایشان نیز آیتالله شیخ محمدحسن مامقانی (متوفی ۱۳۲۳ ق)، مرجع تقلید برجسته و از شاگردان شیخ انصاری بود که در نجف اشرف به خاک سپرده شد. شیخ محمدرضا مامقانی از سوی مادر، به خاندان کاشفالغطاء منسوب بود؛ مادرش دختر شیخ محمدرضا بن شیخ هادی (صاحب المقبولة الحسینیة) و نواده شیخ جعفر کاشفالغطاء بود. این خاندان پربار، زمینهای مناسب برای رشد علمی و معنوی ایشان فراهم کرد.
تحصیلات ابتدایی شیخ محمدرضا در سن پنج سالگی در مدرسه امام صادق (ع) نجف آغاز شد. سپس به مدرسه علویه از جمله مدارس معروف ایرانی منتقل گردید و تا کلاس پنجم آنجا ماند. بعد از آن، به مدرسه ملی (منتدی النشر) که توسط شیخ محمدرضا مظفر تأسیس شده بود، رفت و دوره راهنمایی تا دبیرستان را شبانه گذراند، درحالیکه روزانه به دروس حوزوی میپرداخت. او سپس در دانشکده فقه (کلیه الفقه) نجف ثبتنام کرد و رتبه اول را کسب نمود. در این دوره، همزمان با تحصیل دانشگاهی، علوم حوزوی را نیز پیگیری میکرد. ایشان همچنین به تدریس خصوصی منطق و اصول فقه اشتغال داشت.
ایشان، مقدمات و بخشی از سطوح را نزد فضلای حوزه نجف فرا گرفت، که از آن جمله است: «منهاجالصالحین» نزد سیدمحمدحسنحکیم، «شرایعالاسلام» نزد شیخ علی المسبح الأحسائی، «حاشیه ملّاعبدالله» نزد سیدالصمدی البهبهانی، و ادبیات عرب نزد شیخ رشید بصری. وی روزهای پنجشنبه و جمعه در دروس تفسیر و عقاید آیتالله شیخ بشیر نجفی و آیتالله شیخ مجتبی لنکرانی شرکت میکرد.
در سال ۱۳۹۱ ق، دولت بعثی عراق ایرانیان را از این کشور اخراج کرد. شیخ محمدرضا و پدرش بهدلیل خطر جانی (پس از شهادت دوستان) به ایران مهاجرت کردند. پدر در تهران ساکن شد و ایشان به مشهد رفت و در رشته فلسفه دانشگاه الهیات ثبتنام کرد. در حوزه مشهد، عمدتاً نزد آیتالله سیدمحمدباقر حجت طباطبایی (مکاسب، رسائل و کفایه)، آیتالله میرزا سیدحسن صالحی (لمعه و مکاسب)، و آیتالله شیخ ابوالقاسم روحانی تحصیل کرد. در اواخر ۱۳۹۴ ق به قم رفت و بقیه کفایه را که پیشتر تحصیل کرده بود، نزد آیتالله سیدمحمد مفتیالشیعه خواند.
شیخ محمدرضا مامقانی در قم، در دروس خارج فقه و اصول اساتیدی بهنام شرکت کرد که از آن جمله میتوان به سیدمحمد روحانی میرزاکاظم قاروبیتبریزی، سید محمدکاظم شریعتمداری، میرزا هاشم آملی، سیدابوالقاسم کوکبیتبریزی، میرزاجواد تبریزی، و شیخ حسین وحید خراسانی اشاره کرد. ایشان علاوه بر فقه و اصول، علوم معقول را نیز خواند. منظومه را نزد شیخ مهدی محمدیگیلانی، هیئت و نجوم را نزد شیخ حسن حسنزادهآملی، و حرکت جوهری از اسفار را نزد شهیدمطهری مطالعه و آموزش دید.
ایشان سالها به تدریس در حوزه قم پرداخت و اجازات روایی متعددی از پدر، آیتالله مرعشی نجفی، و آیتالله میرزا عبدالله مجتهدسرابی دریافت کرد.
آیتالله مامقانی یکی از پرتلاشترین پژوهشگران حوزه بود که بیش از ۸۰ اثر تألیف و تحقیق در حوزههای رجال، درایه، نحو، حدیث و علوم اسلامی از خود به جای گذاشت. برخی آثار با نام مستعار منتشر شدند. مهمترین این آثار عبارتاند از:
- «رسالة فی تاریخ علم النحو»: کتاب تقریر درسهای استاد ایشان در سال اول دانشکده فقه و بهشکلی جامع است.
- تحقیق بر کتاب «مخزن المعانی فی ترجمة المحقق المامقانی»، تألیف شیخ عبدالله مامقانی، که این اثر همراه با تعلیقات ایشان به مهمترین و جامعترین اثر در شرح حال بیت مامقانی تبدیل شده است.
- «مسرد تنقیح المقال» که به بررسی مجموعه رجالی «تنقیح المقال» و پاسخ به اشکالات و انتقادات بر آن کتاب میپردازد.
- تحقیق بر کتاب «الفوائد الرجالیة» از نگاشتههای مرحوم جدّش که بهعنوان مدخل دوره تنقیح المقال در دو جلد به چاپ رسیده است.
- تحقیق و تعلیقهنویسی بر کتاب «مقباس الهدایة فی علم الدرایة». این کتاب که بزرگترین موسوعه درایه در میان مسلمین و از تألیفات ارزنده شیخ عبدالله مامقانی است، بههمت نوادهاش، شیخ محمدرضا در امر نگارش تعلیقات و استدراکات، در هفت جلد انتشار یافته است.
- «معجم الرموز والاشارات»
- «علامات الترقیم قدیماً وحدیثاً» در باب پیشتازی مسلمانان بر دانشمندان غربی.
- «المباهلة بروایة صاحبالاقبال»
- «علمالنسب؛ لغته و مصطلحاته و رموزه» که در توضیح قواعد و مصطلحات علم نسب، از مبدعین به حساب میآید.
- «المرشد الی تعلیم القرآن الکریم»
- «الکنی والالقاب التی یعرف بها المعصومین علیهم السلام فی أسانید الاخبار»
- تحقیق کتاب «الزام النواصب»
- «الفریدة فی لوعة الشهیدة سلام الله علیها» که شرح خطبه فدکیه حضرت زهرا (س) و برگرفته از بحار الانوار است.
-
نرمافزار «مجموعه آثار آلمامقانی» مشتمل بر80 عنوان در 228 جلد کتاب از آثار آل مامقانی (حضرات آیات: شیخ عبدالله بن محمدباقر مامقانی(قدس سره) (عبدالله اوّل)، شیخ محمدحسن بن عبدالله مامقانی(قدس سره)، شیخ عبدالله بن محمدحسن مامقانی(قدس سره) (عبدالله ثانی)، شیخ محیالدین بن عبدالله مامقانی(قدس سره) و شیخ محمدرضا بن محیالدین مامقانی(دام ظله))، به زبانهای عربی و فارسی در موضوعاتی چون علم رجال، درایةالحدیث، اصول فقه، فقه، احکام و معارف اسلامی است. آثار مذکور و آثار دیگر از ایشان، که اغلب بر پایه میراث علمی خانوادگی بنا شدهاند، به غنای علوم حدیثی و رجالی شیعه افزودهاند.
نظر شما