شصت روز از آغاز تهاجم وحشیانهای میگذرد که با شهادت مظلومانه رهبر حکیم انقلاب، زخمی عمیق بر پیکر ایران اسلامی نشاند؛ روزهایی که در پی آن، بمباران شهرها و شهادت مردان، زنان و کودکان بیگناه، فضای جامعه را با سوگی سنگین و آزمونی دشوار روبرو کرد. در این شرایط حساس که دشمن پس از جنایات جنگی، حالا با تمام قوا به دنبال ترور امید و فروپاشی ارادههاست، زنده نگه داشتن انگیزه ایستادگی، حیاتیترین نیاز امروز ماست.
در منطق معارف دینی، امید نه یک دلخوشی ساده، بلکه پیوندی عمیق با باور به قدرت بیپایان الهی دارد که درست در میانه تاریکیها، راه را برای پیروزی نهایی باز میکند. پرسش اینجاست که چگونه میتوان از میان این همه داغ و فشار، به یک پایداری روانی و ایمانی رسید که هیچ لرزشی آن را از پای درنیاورد؟ برای واکاوی این ضرورت و تبیین هندسه امید در روزهای پس از بحران، با حجتالاسلام والمسلمین دکتر رضا مهکام، عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) به گفتوگو پرداختیم تا ابعاد این وظیفه دینی و راهکارهای بازیابی توان روحی جامعه را بررسی کنیم.
سه پایه اصلی برای بنای امید
حجتالاسلام مهکام در ابتدا بر ضرورت بازخوانی مفهوم امید در روانشناسی اسلامی تاکید کرده و میگوید: امید یک سازه ذهنی مرکب است که از سه مؤلفه بنیادین تشکیل میشود. برای اینکه یک انسان یا یک جامعه بتواند در برابر تندباد حوادث ایستادگی کند، باید ابتدا هدف خود را بازشناسی نماید. در فضای امید، افراد امیدوار همواره دارای هدفی روشن هستند که به حرکت آنها جهت میدهد. او اضافه میکند: مؤلفه دوم در این مسیر، عاملیت و مؤلفه سوم، اسباب است. تجمیع این سه عنصر باعث میشود که فرد از حالت انفعال خارج شده و به یک کنشگر فعال در میانه بحران تبدیل شود.
این روانشناس و پژوهشگر دینی با تبیین دقیقتر مؤلفه هدف، میان اهداف مادی و توحیدی تمایز قائل شده و توضیح میدهد: پایداری جامعه در گرو غلبه نگاه توحیدی است. هدف توحیدی به این معناست که ما در هر شرایطی که زندگی میکنیم، به این توجه داشته باشیم که آیا کنش ما در نهایت منجر به جلب رضایت الهی میشود یا خیر. وقتی رضایت خدا به عنوان هدف نهایی تعیین شود، پیروزی ظاهری یا شکست مادی دیگر تعیینکننده سطح امیدواری نخواهد بود. در این نگاه، حتی شهادت و فقدان رهبران بزرگ نیز به معنای پایان راه نیست، بلکه فصلی جدید از پیروزی در سایه انجام تکلیف تلقی میشود؛ همانگونه که امام حسین (ع) در سختترین لحظات فرمودند: «إلهِی رِضًی بِقَضائِکَ تَسْلِیمًا لأمْرِکَ»(مقتل الحسین(ع)، ص ۲۸۳).
خداوند تنها فاعل مقتدر عالم
عضو هیئت علمی موسسه امام خمینی(ره) در ادامه با تبیین نقش عاملیت در حفظ توازن روانی جامعه، یادآور میشود: عاملیت در فضای امید به دو بخش الهی و فردی تقسیم میشود. گاهی ما تلاش میکنیم و زحمت میکشیم، اما باید بدانیم که تمام فعالیتهای ما در مسیر اراده خداست. اگر خداوند اراده کند که ما در مسیری پیروز شویم یا در شرایطی با مصیبت و فقدان آزموده شویم، هر دو بخشی از یک اراده حکیمانه است. بنابراین، نباید تنها به ابزارهای مادی و نظامی خود مغرور شویم، زیرا این غرور میتواند مقدمه شکست روحی باشد.
این متخصص روانشناسی اسلامی با اشاره به آیه ۱۷ سوره انفال، ریشه اصلی قدرت را فراتر از محاسبات مادی دانسته و توضیح میدهد: قرآن کریم میفرماید «وَ ما رَمَیْتَ إِذْ رَمَیْتَ وَ لکِنَّ اللهَ رَمی»؛ یعنی آن چیزی که خدا میخواهد اتفاق میافتد و ما باید همیشه در ذهنمان باشد که عاملیت اصلی با اوست. توجه به اسباب مادی و معنوی در کنار هم، راهکار عبور از ناامیدی است. خداوند قادر مطلقی است که دنیا را مدیریت میکند و ما به عنوان افراد جامعه، تنها ایفاگر نقشی هستیم که در این نمایشنامه بزرگ به عهده داریم. اگر وظیفه خود را به نحو احسن انجام دهیم، در هر حال پیروزیم و این بالاترین مفهوم برای تقویت امید در روزهای سخت است.
عزت نفس زرهی در برابر بحران
دکتر رضا مهکام در بخش دیگری به ویژگیهای شخصیتی افراد امیدوار اشاره کرده و احساس ارزشمندی را نخستین سنگر در برابر ناامیدی معرفی میکند. او میگوید: افرادی که دارای امید بالا هستند، عزتنفس بالایی دارند و خود را موجودی میدانند که خداوند آنها را با کرامت آفریده است. در شرایط بحرانی، دشمن تلاش میکند تا با تحقیر ملی و ایجاد احساس ضعف، عزتنفس جامعه را تخریب کند. ما باید مراقب باشیم که تحت هیچ شرایطی این احساس ارزشمندی فروکش نکند، زیرا کاهش عزتنفس مستقیماً منجر به سقوط سطح امید و ابتکار عمل میشود.
این استاد دانشگاه و پژوهشگر روانشناسی، دومین ویژگی افراد امیدوار را هدفمندی مستمر میداند و توضیح میدهد: انسان بدون برنامه، به راحتی تسلیم شرایط میشود. در موقعیت کنونی، هدف ما باید ایستادگی در برابر دشمن و اثبات قدرت اراده ملت باشد. او اضافه میکند: ویژگی سوم، انعطافپذیری است. آدمهای سخت و غیرقابل انعطاف در موقعیتهای بحرانی به سرعت میشکنند، اما افراد امیدوار مانند شاخههای نرم درخت در برابر طوفان خم میشوند ولی نمیشکنند. قدرت انطباق با شرایط جدید به ما کمک میکند تا در هر وضعیتی، ابتکار عمل را در دست بگیریم و از پا نیفتیم.
مثبت اندیشی در میانه میدان
عضو هیئت علمی موسسه امام خمینی(ره) با تاکید بر اهمیت مثبتندیشی در روزهای دشوار، آن را ابزاری برای دیدن فرصتها در دل تهدیدها توصیف کرده و ادامه میدهد: مثبتندیشی به معنای نادیده گرفتن تلخیها نیست، بلکه به معنای تمرکز بر نیمه پر لیوان و پتانسیلهای موجود است. در شرایطی که فضای جامعه با از دست دادن عزیزان سنگین شده است، اگر نتوانیم به ابعاد مثبت و توانمندیهای معنوی خود توجه کنیم، غرق در یأس خواهیم شد. ما پتانسیلهای بالایی داریم که با تکیه بر قدرت الهی و توسل به اهلبیت(ع) شکل میگیرد و این همان چیزی است که دشمن از درک آن عاجز است.
این کارشناس روانشناسی، مدیریت استرس را یکی دیگر از مهارتهای ضروری برای حفظ امید ذکر کرده و میگوید: افراد امیدوار میدانند که چگونه با استرسهای ناشی از اخبار ناگوار مبارزه کنند تا قدرت تصمیمگیری خود را از دست ندهند. بالاترین ویژگی این افراد، توکل به خداست. قرآن میفرماید «أَلا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ»(سوره رعد، آیه ۲۸). وقتی انسان بداند که در مسیر درست قرار دارد و تکیهگاهش قدرتی لایزال است، حتی در برابر بزرگترین مصیبتها نیز خم به ابرو نمیآورد. مؤمن طبق روایات، از کوه راسختر است: «المُؤمِنُ أَصْلَبُ مِنَ الجَبَلِ» (کافی، ج ۲، ص ۲۴۱).
راهبردهای عبور از انسداد روانی
حجتالاسلام مهکام در ادامه به ارائه راهکارهای عملی برای افزایش امیدواری پرداخته و نخستین قدم را «یافتن معنا در زندگی» معرفی میکند. او تشریح میکند: اگر کسی زندگی را تنها محدود به این دنیای مادی بداند، با هر فقدانی دچار فروپاشی میشود، اما وقتی زندگی را دو ساحتی ببینیم، مرگ و شهادت به معنای انتها نیست. راهکار دوم، ایجاد حس واقعبینی است. ما باید بپذیریم که در شرایط بحران هستیم و انتظارات خود را با واقعیتهای موجود منطبق کنیم. در فضای مقاومت، باید با حداقلها کنار آمد و آنها را نه به عنوان مصیبت، بلکه به عنوان بخشی از مسیر رسیدن به اهداف بزرگ نگریست.
این عضو هیئت علمی دانشگاه، با تأکید بر شناسایی نقاط قوت و ترمیم نقاط ضعف عنوان میکند: هر یک از ما در شرایط بحرانی باید نقاط قوت خود را شناسایی کرده و از آنها بهرهبرداری کنیم. تقویت روابط حمایتی و همافزایی میان مردم، راهکار بعدی است. در این روزها، حضور در صحنه و اعلام حمایت از یکدیگر، شور و امیدی ایجاد میکند که دشمن را مرعوب میسازد. مشارکت با افراد هدفمند و مثبتندیش نیز به شدت توصیه میشود، زیرا همنشینی با افراد منفیباف، مانند سمی است که ریشههای امید را در قلب انسان میخشکاند.
پادزهر جنگ روانی و شایعه
این پژوهشگر روانشناسی اسلامی با هشدار نسبت به مدیریت افکار منفی، نبرد اصلی را در میدان ذهنها دانسته و خاطرنشان میکند: افکار منفی مانند خوره میتوانند در عرض چند دقیقه، تمام ساختار روانی یک فرد را ویران کنند. باید این افکار را شناسایی کرد و با منطق عقلانی و ایمانی به چالش کشید. راهکار بعدی، حفظ انگیزه در هر شرایطی است. ما باید به صورت درونی مدام به خود یادآوری کنیم که انگیزه ایستادگی را بالا نگه داریم. دوری از تنهایی نیز بسیار مهم است، زیرا در تنهایی است که سناریوهای منفی و اخبار دروغین دشمن، بیشترین تاثیر را بر روان انسان میگذارند.
دکتر مهکام با اشاره به تاکتیکهای دشمن در جنگ روانی، بر ضرورت هوشیاری رسانهای تاکید کرده و میگوید: دشمن در هر لحظه تلاش میکند با بزرگنمایی اخبار یا انتشار شایعات، جامعه را مرعوب کند. ما باید از منابع سالم اطلاعات را دریافت کنیم و بدانیم که دشمن به دنبال گرفتن امید ماست. در تاریخ اسلام داریم که در کوفه، عبیدالله بن زیاد تنها با شایعهسازی درباره لشکر شام، توانست ۱۸ هزار نفر را از دور مسلم بن عقیل پراکنده کند. این نشان میدهد که جنگ روانی میتواند جمعیتی عظیم را مغلوب یک گروه کوچک کند، مگر آنکه جامعه با بصیرت و مقاومت روانی در برابر شایعات بایستد.
حضور اجتماعی و اقتدار روانی
این استاد حوزه و دانشگاه در توضیح مسئولیت همگانی در قبال امیدبخشی به دیگران نیز اظهار میکند: ما علاوه بر حفظ امید خود، وظیفه داریم مراقب امید اطرافیان و خانوادهمان نیز باشیم. اولین قدم در این مسیر، تقویت باورهای دینی است. وقتی خبر شهادت رهبرمان اعلام شد، برخی دچار یأس شدند، اما باید بدانیم که اگرچه فقدان ایشان سنگین است، اما مدیر اصلی عالم، خدا و صاحب اصلی این انقلاب، حضرت ولیعصر (عج) هستند. ما باید این باور را در جامعه تقویت کنیم که مسیر حق با رفتن افراد متوقف نمیشود و خداوند همواره پشتیبان این ملت است.
استاد دکتر مهکام در پایان محبت و همدلی را کلید پیوند دوباره جامعه در روزهای سخت ذکر کرده و تأکید میکند: ما باید به هموطنانمان عشق بورزیم و در برابر آسیبهای روحی آنها بیتفاوت نباشیم. حمایت عاطفی از رزمندگان و کسانی که در خط مقدم دفاع هستند، وظیفه ملی ماست. حضور مردم در خیابانها و تجمعات، اثری فراتر از موشکها دارد، زیرا به دشمن نشان میدهد که روح جمعی این ملت شکستناپذیر است. با تمرکز بر نقاط قوت و ترمیم هوشمندانه ضعفها، میتوانیم از این پیچ تاریخی عبور کنیم و با صلابت، منتظر افقهای روشن و ظهور منجی باشیم. ایستادگی در برابر ناملایمات، نه یک انتخاب، بلکه تنها راه حفظ عزت است.
نظر شما