پیروزی در قره‌باغ، پیوندهای نظامی با اسرائیل و حمایت واشنگتن، باکو را به بازیگری تبدیل کرده که دیگر حاضر نیست زیر سایه آنکارا حرکت کند؛ علی‌اف در حال بازتعریف ائتلافی است که زمانی بر محور رهبری ترکیه شکل گرفته بود.
پایان برادری؛ آغاز رقابت بر سر نفوذ
رابطه ترکیه و جمهوری آذربایجان وارد مرحله‌ای تازه شده است؛ مرحله‌ای که در آن شعارهای برادری و همبستگی قومی دیگر نمی‌توانند اختلاف منافع راهبردی دو کشور را پنهان کنند. غیبت الهام علی‌اف از نشست سران کشورهای ترک در آنکارا و عدم حضور اردوغان در «کنفرانس تعامل و اقدامات اعتمادساز در آسیا»(CICA) باکو، در کنار اختلاف بر سر محدودیت حجاب در مدارس جمهوری آذربایجان، نشانه‌هایی از فاصله گرفتن دو متحد بوده است.
واکنش باکو به اظهارات «اوکتای سارال»، مشاور اردوغان، درباره مقررات پوشش مدارس نیز نشان داد که علی‌اف حتی انتقاد نزدیکان دولت ترکیه را مداخله در حاکمیت ملی خود تلقی می‌کند. پیام سیاسی باکو روشن است؛ رابطه با آنکارا قرار نیست به معنای پذیرش نقش برادر کوچک باشد.
اسرائیل؛ شریک راهبردی فراتر از مرزهای جهان ترک
مهم‌ترین نقطه اختلاف دو کشور، روابط جمهوری آذربایجان با اسرائیل است. تل‌آویو طی دهه‌های گذشته به یکی از تأمین‌کنندگان اصلی تسلیحات پیشرفته باکو تبدیل شده و همکاری‌های دو طرف اکنون حوزه‌هایی مانند تولید پهپاد، مهمات هدایت‌شونده، فناوری و امنیت سایبری را دربر می‌گیرد.
ارسال حدود ۳۴ میلیون بشکه نفت جمهوری آذربایجان به اسرائیل در سال ۲۰۲۵ نیز نشان‌دهنده ابعاد اقتصادی این پیوند است. «احمد کاظمی»، کارشناس مسائل قفقاز، برای این رابطه سه کارکرد اصلی برمی‌شمارد؛ تأمین تسلیحات و فناوری، ایجاد کانال نفوذ در واشنگتن و گسترش همکاری‌های اقتصادی و امنیتی.
در چنین شرایطی، انتظار آنکارا برای همراهی کامل با سیاست ضداسرائیلی ترکیه با محاسبات علی‌اف سازگار نیست. باکو روابط با تل‌آویو و واشنگتن را بخشی از پشتوانه استقلال راهبردی خود می‌داند.
ترکیه؛ گرفتار رقابت در چند جبهه
فشارها بر آنکارا تنها به قفقاز محدود نیست. همکاری نظامی و انرژی یونان، قبرس و اسرائیل در شرق مدیترانه گسترش یافته و چارچوب «۳+۱» با مشارکت آمریکا، ابعاد ژئوپلیتیکی این همکاری را تقویت کرده است. در لیبی نیز رقابت یونان و ترکیه بر سر نفوذ و توافق‌های دریایی ادامه دارد.
هم‌زمان، کنار گذاشته شدن ترکیه از برنامه جنگنده‌های اف-۳۵ پس از خرید سامانه اس-۴۰۰ روسیه، محدودیت‌های امنیتی این کشور را افزایش داده است. در این وضعیت، آنکارا با مجموعه‌ای از رقابت‌ها روبه‌روست که آزادی عمل منطقه‌ای آن را تحت تأثیر قرار می‌دهند.
چهارراه تصمیم؛ پذیرش استقلال باکو یا تشدید تنش؟
«سیدمهدی حسینی‌تقی‌آباد»، استاد دانشگاه تهران، تحولات اخیر را نشانه تغییر جدی در صف‌بندی‌های منطقه‌ای می‌داند. به اعتقاد او، اختلافات مقطعی میان آنکارا و باکو ممکن است فروکش کند، اما استقلال‌طلبی جمهوری آذربایجان و شراکت راهبردی آن با اسرائیل ریشه‌دارتر از آن است که با میانجی‌گری سیاسی برطرف شود.
«شیوا علیزاده»، استاد دانشگاه تهران، چهار مسیر پیش روی ترکیه را اینگونه ترسیم می‌کند؛ نزدیکی تاکتیکی به ایران، ترمیم روابط با غرب، پذیرش استقلال سیاسی باکو یا تشدید رویکرد تهاجمی در منطقه. در میان این گزینه‌ها، بازتعریف رابطه با جمهوری آذربایجان بر مبنای مشارکت برابر می‌تواند از فرسایش بیشتر ائتلاف جلوگیری کند.
مسئله اصلی برای اردوغان، صرفاً اختلاف با علی‌اف نیست؛ بلکه مواجهه با واقعیتی تازه در قفقاز است؛ جمهوری آذربایجان دیگر خود را تابع محاسبات آنکارا نمی‌داند و حاضر نیست روابطش با اسرائیل و آمریکا را قربانی ملاحظات ترکیه کند. ائتلاف دو کشور باقی می‌ماند، اما دوران تبعیت باکو از آنکارا رو به پایان است.
نظر شما