هر دیدار، آشنایی و مراودهای را حاصلی است؛ حاصلی که گاه میتواند چندان بابرکت باشد که به اثری ماندگار در حوزه تألیفات شیعی منجر شود. مانند دیدار و آشنایی شیخ اسد حیدر، عالم عراقی شیعه با علامه امینی ایرانی که به تألیف اثری ماندگار درباره رئیس مکتب تشیع ختم شد. اثری که مترجم آن درباره نویسندهاش مینویسد: «بیگمان اسد حیدر یکی از معدود عالمانی است که در نیم قرن اخیر در حوزه معارف شیعی، کاری محققانه و در خور استناد و قابل مقایسه با آثار محققان گذشته ارائه داده است». در ادامه به مناسبت درگذشت این نویسنده شیعی نگاهی به زندگی و اثر درخورش خواهیم داشت.
مورد احترام مردم و علما
همانطور که اشاره شد، شیخ اسدالله حیدر، مشهور به اسد حیدر از پژوهشگران و محققان شیعه در کشور عراق بود. شیخ اسد متولد نجف بود و در همین شهر قد کشید و زیر نظر اساتید حوزه گرانقدر این شهر مانند آیتالله حکیم و آیتالله خویی تلمذ کرد. استاد اسد حیدر علاوه بر تحصیلات فقهی و اصولی به مطالعه و شناخت فرهنگ عصر جدید نیز پرداخت و در ادامه به امر تدریس نیز مشغول بود. مجلس درس شیخ اسد حیدر در مدرسه کاشفالغطا، صحن حرم امام علی(ع) و خانهاش برقرار بود. اما درس و مباحثه علمی تنها بهانه حضور طلاب و اهل علم در خانه شیخ نبود، اسد حیدر در خانهاش کتابخانهای ارزشمند و غنی از کتب قدیمی داشت و به همین دلیل عالمان متعددی در خانهاش برای استفاده از این کتب گرد هم میآمدند.
گفته میشود او محضر محمدحسین کاشفالغطا را نیز درک کرده است و هر چند هیچگاه لباس روحانیت را به تن نکرد اما مجلس درس و بحث داشت و همواره مورد احترام مردم عادی و علما بود. اما کرسی درس او و جایگاه علمیاش تنها علت شهرت و احترام شیخ نبود. اسد حیدر در شعر و ادبیات نیز دستی داشت و عضو جمعیت ادبی نجف اشرف بود و در مجالس و کنگرههای علمی و ادبی شرکت میکرد. سرودههای حماسی او در اعیاد و عزاداریها خوانده میشد. او در خطابه نیز توانایی خاصی داشت. از دیگر آثار او میتوان به «مع الحسین فی النهضه»، «الشیعه فی قفص الاتهام»، «احسن الطلب»، «عائشه و التشریع الاسلامی» و «مقالات و قصائد فی الصحف النجفیه» اشاره کرد.
شیخ اسد حیدر بر اثر فشار حکومت وقت عراق، نجف را ترک کرد و به کویت رفت. او در روز جمعه ۸ شعبان ۱۴۰۵ق در آن کشور درگذشت؛ اما پیکرش را به نجف انتقال دادند و در آن شهر دفن کردند.
آشناییای که به تألیف ختم شد
همانطور که ذکر شد آشنایی و مراودههای شیخ اسد با علامه امینی سبب آشنایی و علاقهمندی او با تاریخ اهلبیت(ع) شد. آشنایی و علاقهای که شخصیت علمی شیخ را شکل داد و سبب شد در حوزه تاریخ اهلبیت(ع) غور کند و تألیفاتی انجام دهد. پژوهشها و تألیفاتی که به نگارش کتاب الامام الصادق و المذاهب الاربعه ختم شد. کتابی چند جلدی در وصف شخصیت و زندگانی امام صادق(ع) که به گواه محققان و مؤلفان، دایرهالمعارفی گرانقدر است.اسد حیدر انگیزه اولیه خود برای تألیف این اثر را جملهای دردآور از ابنخلدون در مقدمه تاریخش دانسته که مکتب اهلبیت(ع) را زیرسؤال برده بود. به همین دلیل تصمیم گرفت درباره زندگانی امام صادق(ع)، مذهب و فقه اهلبیت(ع) که در عصر او منتشر شده کتابی تألیف کند. کتابی که با تورقی میتوان دریافت اثری ارزشمند در معرفی و شناخت جنبهها و ابعاد گوناگون زندگی و اندیشههای امام صادق(ع) است و با پرداختن به همعصران، حاکمان و همچنین شاگردان این امام بزرگوار سعی در روشنگری درباره مذهب شیعه و اندیشههای امام صادق(ع) داشته است.
در معرفی رئیس مکتب تشیع
آمده است جلد اول این کتاب نخستین بار سال ۱۳۷۵ هجری قمری در عراق منتشر شد و بهسرعت مورد توجه پژوهشگران و دانشپژوهان عرصه تحقیقات تطبیقی و علاقهمندان به مطالعات بینالمذاهبی قرار گرفت. مثلاً دکتر حامد حنفی داوود، استاد ادبیات عرب دانشکده زبان قاهره و پژوهشگر تاریخ مذاهب و علوم دینی درباره این کتاب چنین نوشته است: «نخستین نقطهای که در این کتاب فخیم جلب توجه میکند، گستره افق نگاه مؤلف و توجه به تمام جوانب بحث است که به وسعت اطلاعات و آگاهی نویسنده این کتاب بازمیگردد. وی آرای هر صاحب اندیشهای درباره شخصیت بزرگ امام صادق(ع) را جمعآوری و هر جریان مرتبط با این شخصیت را با اسلوبی ادبی و به دور از تعصب و همراه با شیوههای علمی و بیطرفانه طرح کرده است».
این اثر به عنوان منبعی مورد اعتماد درباره زندگی و حیات علمی و سیاسی امام صادق(ع) چند بار تجدید چاپ و همچنین ترجمه شده و در دهه ۹۰ در ایران نیز با عنوان «امام صادق(ع) و مذاهب اهل سنت» در هشت جلد ترجمه و منتشر شد.
گسترده، عمیق و روشنگر
در خصوص مسائل مطرح شده در این کتاب جامع میتوان به تبیین فضای سیاسی عصر امام صادق(ع)، روابط ایشان با حاکمان عباسی، تبیین فضای بین مذاهب و فرق و طرح دیدگاه امام صادق(ع) و نحوه برخورد با برخی افراد اشاره کرد. همچنین به شکلگیری، آوازه و رواج مذاهب چهارگانه نیز پرداخته میشود و درگیریهای ایشان را نشان میدهد، ضمن آنکه مذهب جعفری، شکلگیری و گسترش آن را نیز مورد بحث قرار میدهد. مؤلف در این اثر شخصیت امام صادق(ع) را در میان گفتارها بررسی میکند و آنگاه به معرفی شاگردان، راویان حدیث و مکتب امام صادق(ع) میپردازد. شیخ اسد در ادامه معرفی شاگردان امام به روایت حدیث پرداخته و به کارنامه علمی شاگردان بزرگ امام صادق(ع) که دارای تألیفات بودند، اشاره میکند و تحلیلی از موقعیت برخی اصحاب خاص امام ارائه میدهد. جلد پایانی اثر بهطور مفصل به زندگی امام صادق(ع) و رخدادهای زمان حیات ایشان اشاره میکند و در پایان به فرزندان و نوادگان امام صادق(ع) میپردازد.
با مرور همین اندک میتوان دریافت چرا این اثر و مؤلفش در میان پژوهشگران تاریخ اهلبیت(ع) مورد توجهاند و الامام الصادق و المذاهب الاربعه مانند دایرهالمعارفی درزمینه زندگی و زمانه امام صادق(ع) خوانده میشود.
منبع: نگاهی به کتاب امام صادق(ع) و مذاهب اهل سنت، سید رضا طریقت و ویکیشیعه مدخل شیخ اسد حیدر و کتاب الامام الصادق و المذاهب الاربعه
نظر شما