در سالهای اخیر، سیاستهای کنترل و درمان اعتیاد در ایران با رویکردی جامع، تلفیقی از اقدامات پیشگیرانه، درمانی و بازتوانی را دنبال کرده است. در این میان، «درمان دارویی» به عنوان یکی از ارکان اصلی برنامههای کاهش آسیب و ترک اعتیاد، مورد توجه ویژه قرار گرفته و تولید و توزیع داروهای مرتبط، سهم قابلتوجهی از بازار دارویی کشور را به خود اختصاص داده است.
با این حال، همایون سامهیح نجفآبادی، رئیس کمیته داروی مجلس شورای اسلامی بهتازگی در گفتوگو با خبرگزاری خانه ملت از نبود تناسب میان عرضه و تقاضا در این حوزه خبر داده و گفته است: در سطح دنیا، تنها حدود پنج کارخانه بزرگ تولید داروهای مخدر و شبهمخدر فعال هستند، در حالی که در کشور ما عملاً معادل همین تعداد واحد تولیدی ایجاد شده است و میزان تولید داروهای ترک اعتیاد در ایران تا پنج برابر بیش از نیاز مصرف داخلی برآورد میشود؛ رقمی که تصویری از یک ظرفیت تولید عظیم را ترسیم میکند.البته این تنها تصویر یک روی سکه است؛ روی دیگر آن نشان از کمبود شدید داروهای ترک اعتیاد در مراکز درمانی دارد، بهطوری که فرهاد گرشاسبی، رئیس هیئت مدیره درمانگران اعتیاد استان تهران دوشنبه گذشته، در حاشیه تجمع اعتراضی درمانگران اعتیاد در مقابل سازمان غذا و دارو وضعیت توزیع این داروها را بحرانی توصیف و بیان کرده: «مراکز درمانی که باید در یک دوره دوماهه ۴۵۰ شربت اپیوم دریافت کنند، تنها ۱۵ تا ۳۰ عدد تحویل میگیرند یا مراکزی که سهمیه قانونی آنها ۲۲۰ عدد برای دو ماه است حالا فقط ۱۵ عدد برای کل دوره دریافت میکنند، آن هم در شرایطی که یک مرکز دو شیفت تا ۱۰۰ بیمار و مرکز یک شیفت دستکم ۵۰ بیمار را زیرپوشش قرار میدهد».با وجود این، پرسش اساسی این است چگونه میتوان تولید پنج برابری داروهای ترک اعتیاد را با کمبود ۹۰ درصدی داروهای حیاتی مانند تنتور اپیوم در مراکز درمانی توضیح داد؛ به عبارت دیگر میخواهیم بدانیم این پدیده ریشه در چه عواملی دارد، پیامدهایش چیست و سرانجام اینکه برای حل این تناقض خطرناک، به چه راهکارهایی نیاز است.
نشت دارو چرخه درمان اعتیاد را مختل میکند
همایون سامهیح نجفآبادی، رئیس کمیته داروی کمیسیون بهداشت و درمان مجلس شورای اسلامی در گفتوگو با خبرنگار ما با تأیید خبر تولید داروهای ترک اعتیاد تا بیش از پنج برابر نیاز کشور، میگوید: این آمار پیشتر نیز توسط یکی از مدیران کارخانههای تولیدکننده داروهای مخدر مطرح شده بود. البته بخشی از این داروها به کشورهای دیگر صادر میشود، ولی حجم فروش داروهای مخدر از طرف کارخانه و مراکز ترک اعتیاد بسیار زیادتر از حجم واقعی نیاز مردم است.
وی نظارت ناکافی بر تولید و توزیع داروهایی مثل شربت تریاک یا اپیوم، بوپرنورفین و متادون را عامل اصلی نشت گسترده آنها به بازار آزاد و عطاریها میداند و تأکید میکند: نظارتها باید با میزان نیاز مصرفکنندگان واقعی در کشور مطابقت داشته باشد.
سامهیح نجفآبادی در پاسخ به چرایی کاهش داروهای ترک اعتیاد با وجود بالا بودن آمار تولید چنین داروهایی در کشور، اظهار میکند: میزان کشفیات تریاک به عنوان ماده اولیه اپیوم یا شربت تریاک کم شده و این موضوع روی میزان تولید این دارو و همچنین داروهایی که ماده اولیهشان تریاک است تأثیر گذاشته و تولید آنها کاهش یافته، اما میزان تولید داروهای صنعتی مثل بوپرنورفین و متادون همچنان مثل گذشته بالاست.
نماینده کلیمیان در مجلس شورای اسلامی اگرچه درباره منبع دقیق نشت داروها به بازار آزاد -اعم از کارخانههای تولید یا شرکتهای پخش- ابراز بیاطلاعی میکند اما معتقد است: به هرحال دسترسی آسان هر فرد به متادون در بازار آزاد و عطاریها با قیمتی چند برابر قیمت دولتی، موضوعی است که باید جواب داشته باشد، یعنی باید مشخص شود این شربت از کجا و چگونه به دست عطاریها میرسد، چون این موضوع نشانهای آشکار از ضعف شدید نظارت از سوی منابع نظارتی است.
سامهیح نجفآبادی در تشریح پیامدهای تولید مازاد داروهای ترک اعتیاد، هشدار میدهد و میگوید: دسترسی آسان و آزاد به این مواد و داروها بدون تجویز پزشک، مشکلات بسیاری را در اجرای برنامه درمان معتادان ایجاد میکند و این اتفاق افتاده است؛ بهعبارت دیگر این وضعیت، نه تنها چرخه درمان را مختل میکند، بلکه ممکن است به جای کمک به ترک، به عادیسازی مصرف جایگزینهای دارویی و ایجاد وابستگی جدید بینجامد و اینگونه هدف اصلی تولید چنین داروهایی که درمان و کنترل اعتیاد است زیرسؤال برود.
وی در پاسخ به اینکه چرا مجلس شورای اسلامی برای مقابله با این پدیده از نقش نظارتی خود استفاده نمیکند، بیان میکند: ما در مجلس در این زمینه نظراتمان را ابراز میکنیم اما وزارت بهداشت، ستاد مبارزه با موادمخدر و دیگر بخشهای مسئول باید بر فرایند تولید و توزیع داروهای ترک اعتیاد نظارت داشته باشند.
عضو کمیسیون بهداشت و درمان مجلس درخصوص عملکرد وزارت بهداشت و ستاد مبارزه با موادمخدر و نیروی انتظامی در زمینه مقابله با نشت داروهای ترک اعتیاد به بازار آزاد هم میگوید: هنوز مطالعه دقیقی در این خصوص نداشتهام، اما ضرورت دارد این نهادها با رصد دقیق زنجیره تولید تا توزیع داروهای مخدر و شبهمخدر، از انحراف این داروها جلوگیری کنند، چون کمتوجهی به این موضوع میتواند پیامدهای اجتماعی و درمانی سنگینی داشته باشد و بحران اعتیاد را وارد مرحله پیچیدهتری کند.
تولید انبوه، هدف کنترل اعتیاد را نقض میکند
سعید صفاتیان، مدیرکل سابق درمان اعتیاد ستاد مبارزه با موادمخدر هم در پاسخ به روزنامه قدس با اشاره به جایگاه ویژه ایران در مصرف موادمخدر در جهان میگوید: با توجه به اینکه کشور ما بالاترین میزان مصرفکننده موادمخدر سنتی را در دنیا دارد، طبیعی است میزان داروی مصرفی برای درمان اعتیاد هم بسیار بالا باشد.
وی متادون، بوپرنورفین و شربت تریاک (اپیوم تینکر) را سه داروی اصلی درمان اعتیاد در ایران عنوان میکند و میافزاید: از میان این داروها شربت تریاک که تولیدش از سال ۴-۱۳۸۳ آغاز شده، مختص ایران است.
صفاتیان با بیان اینکه ما بیش از یکمیلیون و ۲۰۰هزار معتاد زیرپوشش برنامههای درمانی داریم که دارو را از مسیر قانونی دریافت میکنند، ادامه میدهد: اما در عین حال، حجم بسیار زیادی داروی ترک اعتیاد در بازار آزاد وجود دارد، بهطوری که هر کسی میتواند به هر میزانی، متادون، بوپرنورفین و شربت تریاک را به صورت کارتنی و بستهبندی تهیه کند که این موضوع این سؤال را ایجاد میکند که داروهای کارتنی و آکبند از کجا میآیند؟ پاسخ واضح است: یا از کارخانهها یا از شرکتهای پخش. این نشان میدهد کارخانهها بیش از نیاز کشور تولید میکنند. ضمن اینکه از مدتها پیش بحث قاچاق داروهای درمان اعتیاد به برخی از کشورهای همسایه هم مطرح است، چون این داروها در کشورهای همسایه به نسبت داخل ایران خیلی گرانتر هستند.
وی نبود شفافیت از سوی سازمان غذا و دارو را حلقه گمشده مدیریت داروهای درمان اعتیاد عنوان و تصریح میکند: برای تولید متادون به ماده اولیه نیاز داریم. میزان واردات و تخصیص آن به کارخانهها کاملاً برای این سازمان مشخص است، اما ما در این سالها شفافیت لازم را نمیبینیم. این درحالی است که مطمئناً در این حوزه مشکلاتی وجود دارد، بهطوری که من در ۳۵ سال کارم ندیدم روزی در بازار آزاد داروی درمان اعتیاد نباشد، اما شده مراکز درمانی کمبود داشته باشند. چطور ممکن است محصول یک کارخانه در بازار آزاد باشد، اما در مراکز درمانی نباشد؟ مدیرکل سابق درمان اعتیاد ستاد مبارزه با موادمخدر در پاسخ به اینکه آیا تولید پنج برابری، هدف کنترل اعتیاد را زیرسؤال میبرد، بیان میکند: بله، کاملاً زیرسؤال میبرد، چون تولید غیررسمی و مازاد، موجب تقویت سیستم قاچاق و ضربه خوردن سیستم دولتی و درمان میشود.
صفاتیان با اشاره به نبود یک برنامه شفاف و نظارت مؤثر بر فرایند تولید و توزیع داروهای اعتیاد، تصریح میکند: ستاد مبارزه با موادمخدر به عنوان متولی میتواند از سازمان غذا و دارو بخواهد توضیح دهد چه میزان ماده اولیه وارد و تخصیص داده شده است. یک کارشناس حرفهای در عرض دو ساعت با محاسبه چند عدد به نتیجه میرسد داروهای اضافه کجا رفته است؛ اما این اتفاق نمیافتد چون فشاری از سوی ستاد بر سازمان غذا و دارو نیست.
وی سپس به بحث عملکرد نهادهای نظارتی برای مقابله با پدیده یاد شده میپردازد و میگوید: در کلیت قضیه، هیچ نظارتی نه از طرف وزارت بهداشت، نه ستاد و نه مجلس بر نشت داروها صورت نمیگیرد؛ اگر نظارت بود، مشکل به اینجا نمیرسید.
مدیرکل سابق درمان اعتیاد ستاد مبارزه با موادمخدر با کنایه به سکوت مقامات ذیربط، اظهار میکند: چرا یک نفر از افراد دولتی نمیآید این حرفها را بزند؛ کسانی که دستاندرکارند و امضاهای طلایی دارند؟صفاتیان بیاعتمادی به نظام درمانی را یکی از مهمترین پیامدهای نشت دارو به بازار سیاه میداند و میافزاید: درواقع شخص خودمیگوید چرا بروم زیرپوشش برنامه درمانی قرار بگیرم در حالی که میتوانم از بازار آزاد همان دارو را خریداری و مصرف کنم. در این صورت با توجه به اینکه ۲۰ درصد درمان اعتیاد با دارو و ۸۰ درصد دیگر رواندرمانی است، بیمار از برنامه رواندرمانی خارج میشود. بنابراین به ضرس قاطع میگویم بیش از یک درصد افرادی که از بازار آزاد داروی ترک اعتیاد تهیه میکنند، نمیتوانند درمانشان را کامل کنند؛ یعنی ۹۹ درصد این نوع افراد دوباره برمیگردند.
وی تقویت شبکه قاچاق را یکی دیگر از پیامدهای نشت دارو به بازار سیاه میداند و میگوید: این افراد پولشان را به بازار قاچاق میبرند و این سیستم را تقویت میکنند. موادمخدر سالانه حدود ۱۰میلیارد دلار به اقتصاد کشور ضربه میزند که سهم بزرگی از آن مربوط به قاچاق دارو است، یعنی مصرفکنندگان حدود ۴.۵ میلیارد دلار از این مبلغ را به قاچاقچیان میدهند. این امر شبکه قاچاق را قدرتمندتر میکند و بیشتر میتوانند به کشور فشار بیاورند. این درحالی است که طرح درمان اعتیاد یک برنامه ملی است و اجرای آن باید از طریق سیستمهای دولتی و بخش خصوصی صورت گیرد، در غیر این صورت مشکل ایجاد میشود؛ یعنی تهیه دارو از بازار آزاد توسط بیماران سوءمصرف موادمخدر روی این برنامه تأثیر منفی میگذارد.صفاتیان با اشاره به اینکه افرادی که از بازار آزاد داروی ترک اعتیاد تهیه میکنند چون نمیدانند به چه میزان باید از آن مصرف کنند، بیشتر از معتادانی که از مراکز درمانی دارو تهیه میکنند دچار «اوردُز» میشوند و فوت میکنند، میافزاید: جدا از همه این موارد، شکست در پی مصرف خودسرانه دارو موجب میشود افراد و خانوادهشان بهکلی به درمان بیاعتماد شده و به دامن مصرف مواد بازگردند.
وی حل معضل نشت داروهای اعتیاد به بازار سیاه را نیازمند ارادهای فراسازمانی و شفافسازی کامل زنجیره تأمین، از گمرک تا توزیع میداند و میگوید: تا زمانی که این شفافیت و پاسخگویی ایجاد نشود، داروی اعتیاد به عاملی برای تقویت قاچاق، مرگ بیماران و تضعیف برنامه ملی درمان اعتیاد تبدیل خواهد شد.
بازارسیاه؛ مقصد داروهای باکیفیت
مجتبی غالبی، رئیس انجمن صنفی درمانگران اعتیاد استان یزد و رئیس سابق کانون درمانگران اعتیاد کل کشور نیز به واکاوی ریشههای پیچیده «تولید انبوه داروهای اعتیاد» در کنار «کمبود شدید در مراکز درمانی» میپردازد و به خبرنگار ما میگوید: ریشه اصلی این معضل به نبود شفافیت و نظارت بر فرایند تولید و توزیع داروهای اعتیاد برمیگردد.وی با تأکید بر اینکه اضافه تولید داروهای اعتیاد یا به بازار سیاه نشت میکند یا صادر میشود، میافزاید: با وجود مشکلات تأمین مواد اولیه یا ارز بهمنظور تولید داروهای اعتیاد، اما تا همین دو ماه پیش این داروها به کشورهایی مثل پاکستان و افغانستان صادر میشدند که این موضوع برای ما خیلی عجیب بود.
غالبی، نبود پاسخگویی سازمان غذا و دارو را محور اصلی ابهام در حوزه داروهای اعتیاد میداند و اظهار میکند: بارها مسئولان ارشد نظام خواستار گزارش مستدلی از میزان تولید، توزیع و نیاز مراکز درمان معتادان شدهاند، اما این سازمان هیچگاه پاسخگو نبوده است. او در همین زمینه از قطع سامانه نظارتی «آیداتیس» به دلایل مشکوک خبر میدهد و تصریح میکند: با این اتفاق، امکان رصد لحظهای مصرف داروهایی مانند متادون و بوپرنورفین در مراکز درمانی مجاز از بین رفته است.غالبی با بیان اینکه نبود شفافیت، فضا را برای مدیریت سلیقهای و فساد آماده کرده است، از کمبود ۹۰ درصدی شربت تنتور اپیوم در مراکز رسمی خبر میدهد و میگوید: اما همین دارو و سایر داروهای اعتیاد بهوفور در بازار آزاد پیدا میشود.
وی در همین زمینه به افشای یک الگوی خطرناک میپردازد و بیان میکند: داروهایی که برند و از شرکتهای معتبر هستند، به مراکز درمانی اعتیاد نمیرسند. درواقع به ما داروهای تولیدشده توسط شرکتهای درجه ۲ یا ۳ را میدهند، ولی داروهای با برند معتبر، سر از بازار آزاد و سیاه درمیآورند که این موضوع هم کیفیت درمان را کاهش و هم انگیزه قاچاق داروهای باکیفیتتر را افزایش میدهد.
غالبی، تولید انبوه دارو را در ذات خود، با هدف کنترل اعتیاد ناسازگار نمیداند و میافزاید: کنترل و ریشهکنی اعتیاد هدف ایدهآلی است، اما نکته اینجاست در بیماریهای مزمن هدف ایدهآل معمولاً برآورده نمیشود.
او با مقایسه اعتیاد با بیماریهای مزمنی مانند دیابت عنوان میکند: در بیماریهای مزمن هدف اصلی، کاهش آسیب است. دارودرمانی قانونمند (مانند برنامههای کاهش آسیب) حتی اگر بیماری را ریشهکن نکند، با کنترل مصرف، از گسترش ایدز، جرم و آسیبهای اجتماعی جلوگیری کرده و بیمار را گامی به بهبود نزدیکتر میکند. مشکل وقتی است که دارو از مسیر علمی و نظارتشده خارج شود.
رئیس سابق کانون درمانگران اعتیاد، پیامدهای نشت دارو به بازار سیاه را فاجعهبار میخواند و میگوید: داروی خارج شده از مسیر علمی، نه تنها درمان نمیکند، بلکه با ایجاد وابستگی جدید و رفتارهای پرخطر، آسیب را دوچندان میکند. ضمن اینکه براساس نتایج پژوهش انجام شده از سوی همکارانم در استان یزد میزان اُوردز، مسمومیت، مراجعه به اورژانس و فوت در میان مصرفکنندگان دارو از بازار سیاه، به مراتب بیشتر از بیماران تحت درمان در مراکز مجاز است که دلایلش هم به مصرف غیرعلمی، ناآگاهی از دُز و تداخلات دارویی برمیگردد.او با اشاره به وجود دستکم ۶۰۰ هزار نفر مصرفکننده شربت تریاک در کشور که بسیاری از آنها نیازمند هستند، هشدار میدهد: اگر این دارو نرسد، جان آنها به خطر میافتد.
وی در پایان، راهاندازی دوباره سامانههای نظارتی الکترونیکی مانند آیداتیس، برخورد قاطع با قاچاق و نشت دارو به بازار سیاه و مجازات عوامل آن، شفافیت کامل و پاسخگویی سازمان غذا و دارو را مهمترین راهحلهای مؤثر در مقابله با پدیده نشت داروهای اعتیاد به بازار آزاد عنوان میکند و میافزاید: بدون شفافیت در زنجیره تولید و توزیع داروهای اعتیاد همچنان شاهد نشت چنین داروهایی به بازار سیاه و پیامدهای منفی آن خواهیم بود.
نظر شما